Talip Apaydın Kimdir? Hayatı, Edebi Kişiliği ve Eserleri

Talip Apaydın

 Talip Apaydın Kimdir?

Talip Apaydın (28 Ekim 1923; Polatlı, Ankara - 27 Eylül 2014; Ankara), Türk toplumcu yazardır. Edebiyatında özellikle Anadolu köylerinin ve kasabalarının yaşamını, burada yaşayan insanların gündelik hayatını, toplumsal ilişkilerini ve değişen koşullar karşısındaki durumlarını ele aldı. Köy Enstitülerinden yetişmiş olması, onun hem dünyaya bakışının hem de edebiyatının biçimlenmesinde belirleyici oldu. Yazarlığı boyunca köy insanının hayatını yakından tanıyan bir öğretmen olarak edindiği gözlemleri edebi bir anlatıya dönüştürdü.

Apaydın’ın edebiyat serüveninde öğretmenlik ile yazarlık birbirini besleyen iki ayrı uğraş olarak gelişti. Anadolu’nun köylerinde öğretmenlik yapması ve gezici başöğretmen olarak farklı yerlerde bulunması, eserlerinde anlatacağı insanları ve yaşam biçimlerini yakından tanımasını sağladı. Bu nedenle roman ve öykülerinde köy, yalnızca olayların geçtiği bir çevre olarak değil, insanların ekonomik ve toplumsal koşullarla ilişkilerinin ortaya çıktığı geniş bir hayat alanı olarak yer aldı. Talip Apaydın, Anadolu köyünün gerçekliğini kendi deneyimlerinden hareketle edebiyata taşıyan önemli toplumcu gerçekçi yazarlardan biri oldu.

Talip Apaydın’ın Hayatı

Talip Apaydın, 28 Ekim 1923’te Polatlı, Ankara’da dünyaya geldi. Safiye Hanım ile çiftçi İbrahim Apaydın’ın oğluydu. Adil Talip imzasını da kullandı. İlkokul eğitimini Beypazarı’nda tamamladıktan sonra Çifteler Köy Enstitüsü’ne girdi. Daha sonra Hasanoğlan Yüksek Köy Enstitüsü’nde öğrenim gördü ve 1946 yılında bu eğitimini tamamladı. Köy Enstitülerinde aldığı eğitim, onun ilerleyen yıllarda hem öğretmen hem de yazar olarak sürdüreceği hayatın temelini oluşturdu.

Mezuniyetinin ardından köy okullarında öğretmenlik ve gezici başöğretmenlik yaptı. Anadolu'nun farklı köy ve kasabalarında geçen bu dönem, Apaydın’ın yalnızca mesleki hayatını değil, edebi dünyasını da şekillendirdi. İnsanları gündelik hayatları içinde tanıdı; köylerdeki yaşam koşullarını, çalışma biçimlerini ve toplumsal ilişkileri yakından gözlemledi. Daha sonra kaleme alacağı roman ve öykülerde karşılaşacağımız köy ve kasaba dünyasının arkasında, bu yıllar boyunca edinilmiş doğrudan deneyim ve gözlemler bulunuyordu.

Apaydın eğitim alanındaki çalışmalarını ilerleyen yıllarda farklı bir yönde de sürdürdü. Gazi Eğitim Enstitüsü müzik bölümünün sınavlarını vererek müzik öğretmeni oldu. Öğretmenlik mesleğini uzun yıllar devam ettirdikten sonra 1979 yılında Millî Eğitim Bakanlığı danışmanlığından emekliye ayrıldı. Bununla birlikte eğitim ve edebiyat çevreleriyle bağını sürdürdü. Türk Yazarlar Sendikası (TYS), PEN Yazarlar Derneği, Edebiyatçılar Derneği ve Köy Enstitüleri Vakfı üyeliklerinde bulundu.

 Talip Apaydın’ın Edebi Kişiliği

Talip Apaydın yazın hayatına şiirle başladı. İlk şiirleri 1946 yılında Doğuş ve Köy Enstitüleri Dergisi’nde yayımlandı. Sonraki yıllarda ise Varlık, Fikirler, Türkiye Yazıları, İmece, ABeCe, Öğretmen Dünyası ve Cumhuriyet gibi dergi ve gazetelerde yer aldı. Ancak bu ilk dönemin ardından ilgisi giderek köy ve kasaba çevresinde gözlemlediği olayları anlatmaya yöneldi.

Apaydın’ın şiirden öykü ve romana yönelmesinde, yaşadığı çevreyi daha geniş bir anlatı içinde ele alma isteğinin etkili olduğu görülür. Köy hayatının insan ilişkileri, çalışma koşulları ve toplumsal sorunları, kısa şiirsel anlatımın ötesinde daha geniş bir kurgu alanı gerektiriyordu. Böylece öykü ve romanları, Anadolu köyünün gündelik hayatını ve bu hayatın içindeki toplumsal ilişkileri anlatan temel eser alanı haline geldi.

Özellikle roman ve öykülerinde benimsediği toplumcu gerçekçi edebiyat anlayışı, yaşadığı toplumun somut sorunlarına yönelmesini sağladı. Apaydın, köy hayatını romantikleştirmekten ya da yalnızca folklorik özellikleriyle aktarmaktan çok, köy insanının içinde bulunduğu toplumsal koşulları ve değişen hayat biçimlerini anlatmaya çalıştı.

Talip Apaydın’ın edebiyatının temelinde, Anadolu insanını tanıyan bir öğretmenin gözlemleriyle toplumcu gerçekçi bir yazarın bakışı birleşti.

Bu bakış, onun eserlerinin zaman içinde köy edebiyatının en verimli ve yetkin örnekleri arasında değerlendirilmesini sağladı. Apaydın’ın anlatılarında köy hayatı durağan bir geçmiş görüntüsü içinde kalmadı; toplumsal ve ekonomik değişimlerin etkisiyle dönüşen bir hayat olarak ele alındı. İnsanların yaşadığı çevreyle, emekle ve birbirleriyle kurdukları ilişkiler, onun edebi dünyasının başlıca unsurları arasında yer aldı.

Talip Apaydın’ın Eserlerinin Yurtdışındaki Yankıları

Talip Apaydın’ın eserleri Türkiye dışındaki okurlara da ulaştı. Sarı Traktör adlı romanı İngilizce ve İtalyancaya çevrildi. Bazı öyküleri ise Macarca, Rusça, İspanyolca, İngilizce ve Almancaya aktarıldı. Böylece onun Anadolu köylerine ve köy insanının yaşamına ilişkin anlatıları farklı dillere taşındı.

Bu çeviriler, Apaydın’ın eserlerinde yer alan yerel hayatın yalnızca kendi coğrafyası içinde okunmadığını gösterdi. Köy yaşamından, emekten ve toplumsal değişimden hareket eden anlatıları farklı ülkelerdeki okurlarla buluştu ve onun edebiyatının Türkiye sınırlarının dışına ulaşmasını sağladı.

Talip Apaydın’ın Eserleri Üzerindeki Davalar

Apaydın’ın yazarlık hayatında edebi üretiminin yanı sıra hukuki süreçler de önemli bir yer tuttu. Birçok yapıtı hakkında dava açıldı ve kitapları toplatıldı. Ancak bu davaların tamamından beraat etti. Yaşananlar, onun toplumcu gerçekçi edebiyat anlayışıyla eserlerinde ele aldığı toplumsal meselelerin kendi döneminin koşulları içinde nasıl karşılık bulduğunu da gösterdi.

Kitaplarının toplatılması ve hakkında davalar açılması, Apaydın’ın yazarlığının yalnızca edebiyat çevrelerinde tartışılan bir alan olmadığını ortaya koydu. Köy hayatını, toplumsal sorunları ve Anadolu insanının yaşam koşullarını konu edinen eserleri, dönemin edebiyat ile toplumsal gerçeklik arasındaki ilişkisine dair tartışmaların da içinde yer aldı.

Talip Apaydın’ın Eserlerinin Uyarlamaları

Apaydın’ın bazı romanları farklı sanat dallarında da yeniden yorumlandı. Sarı Traktör ve Toz Duman İçinde adlı romanları oyunlaştırılarak radyoda oynandı. Ortakçılar adlı romanı ise tiyatroya uyarlanarak sahnelendi. Böylece Apaydın’ın köy ve kasaba yaşamından beslenen anlatıları yalnızca basılı edebiyat eserleri olarak kalmadı; radyo ve tiyatro aracılığıyla farklı izleyici ve dinleyici kitlelerine de ulaştı.

Talip Apaydın Üzerine Çalışmalar

Talip Apaydın’ın eserleri zaman içinde edebiyat araştırmalarının da konusu oldu. Kitapları üzerine bitirme tezleri yazıldı. Böylece onun roman ve öyküleri, yayımlandıkları dönemlerdeki okur ilgisinin ötesinde, Türk edebiyatı üzerine yapılan akademik çalışmalar içinde de incelenen eserler arasında yer aldı.

Talip Apaydın’ın uzun yıllara yayılan yazarlık serüveni, Köy Enstitülerinden yetişen bir öğretmenin Anadolu deneyimini edebiyatla buluşturmasının dikkat çekici örneklerinden biridir. Şiirle başlayan yazarlığı zamanla öykü ve romana yönelmiş; öğretmenlik yıllarında edindiği gözlemler toplumcu gerçekçi bir anlatım içinde biçimlenmiştir. Bu yönüyle Apaydın, Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatında köy ve kasaba yaşamını, burada yaşayan insanların gerçekliğini ve toplumsal değişimi anlatan yazarlar arasında kendine özgü bir yer edinmiştir.

Talip Apaydın’ın Ödülleri

·         Toprağa Basınca ile 1964 Doğan Kardeş Çocuk Romanı Armağanı’nda üçüncülük ödülü

·         “Yapılar Yapılırken” ve “Otobüs Yarışı” adlı basılmamış radyo oyunlarıyla 1970 TRT Sanat Ödülleri Yarışması’nda iki başarı ödülü

·         Tütün Yorgunu ile 1976 Madaralı Roman Ödülü

·         Köylüler ile 1992 Orhan Kemal Roman Armağanı; Edebiyatçılar Derneği Büyük Ödülü

Talip Apaydın’ın Eserleri

Şiir:

·         Susuzluk, İst.: Varlık, 1956

·         Kırsal Sancı, İst.: Güldikeni, 1999

Öykü:

·         Ateş Düşünce, 1967

·         Öte Yakadaki Cennet, İst.: Cem, 1972

·         Koca Taş, İst.: Yeni Büyük Dağıtım, 1974

·         Yolun Kıyısındaki Adam, İst.: Cem, 1979

·         Duvar Yazıları, İst.: Tekin, 1981

·         Köklen Ankaralı, İst.: Yazko, 1981

·         Hendek Başı, Ank.: Hocan, 1984

·         Hem Uzak Hem Yakın, Ank.: Yaba, 1985

·         Sıra Dışı Öyküler, 1994

·         Öykülerle Çizgiler: Eski Yeni Öykülerden Bir Seçki, Ank.: Güldikeni, 1998

·         Biz Varız, 2000

Roman:

·         Sarı Traktör, İst.: Varlık, 1958

·         Yarbükü, İst.: Varlık, 1959

·         Emmioğlu, İst.: Remzi, 1961

·         Ortakçılar, 1964 (yb Ortakçının Oğlu adıyla, 1974)

·         Define, 1972; Yoz Davar, 1973

·         Toz Duman İçinden, İst.: Hürriyet, 1974

·         Tütün Yorgunu, İst.: Cem, 1975

·         Kente İndi İdris, İst.: Tekin, 1981

·         Vatan Dediler, İst.: Yalçın, 1981

·         Köylüler, 1991

Oyun:

·         Bir Yol, İst.: Varlık, 1966

Anı:

·         Karanlığın Kuvveti: Köy Enstitüsü Yılları Anıları, 1967

·         Akan Sulara Karşı: Öğretmenlik Anıları, Ank.: Öğretmen, 1985

Köy Notları:

·         Bozkırda Günler, İst.: Varlık, 1952

Makaleler:

·         Bilgiden Bilince Eğitim, Ank.: Eğit-Der, 1995

Derleme:

·         Ferhat ile Şirin: Halk Romanı, Ank.: İmece, 1965

Çocuk Edebiyatı:

·         Toprağa Basınca, İst.: Arkın, 1966

·         Çalgıcı Recep, İst.: Arkın, 1970

·         Dağdaki Kaynak, İst.: Cem, 1975

·         Güzel İnsanlar, İst.: Cem, 1978

·         Alo Çocuklar, İst.: ABeCe, 1979

·         Elif Kızın Elleri, İst.: Cem, 1981

·         Yangın, İst.: Yalçın, 1981

·         Merdiven, Ank.: Öğretmen, 1985

·         Bir Varız, İst.: Gendaş, [1996 ?].

KAYNAKÇA: T. Apaydın, “Hayatım”, Yeni Ufuklar, c. 19, S. 220 (Eylül 1970), s. 38 46; Nebioğlu, 64; T. Necatigil, İsimler, 46; Önertoy, 119-125, 281; Fethi Naci, Türkiye’de Roman, 274-276; Necatigil, Eserler, 75, 145-146, 218, 236-237, 290, 297-298, 320, 297-398; N. Gezer, “Talip Apaydın’la ‘Kırsal Sancı’ ve ‘Köy Enstitüleri’nin 60. Yılı Üzerine”, Cumhuriyet Kitap, S. 544 (20 Temmuz 2000), s. 10-11.