Akif Paşa Kimdir? Hayatı, Edebi Kişiliği ve Eserleri

Akif Paşa

 

 Akif Paşa Kimdir?

 Akif Paşa, 25 Aralık 1787’de Bozok (Yozgat)’ta   doğan ve 12 Mart 1845’te İskenderiye’de ölen   Osmanlı devlet adamı ve divan şairidir. Tanzimat   öncesi geçiş döneminde hem bürokratik kariyeri hem   de edebi çalışmalarıyla öne çıktı. Osmanlı   Devleti’nin ilk hariciye nazırı olarak görev aldı ve   klasik divan edebiyatı geleneğini sürdürürken yenilik   arayışlarıyla dikkat çekti. Özellikle “Adem   Kasidesi”  ile tanındı ve Türk edebiyatında özgün bir   yer edindi.

Akif Paşa’nın Hayatı

Akif Paşa, 25 Aralık 1787 tarihinde Bozok (Yozgat)’ta doğdu, 12 Mart 1845 tarihinde İskenderiye’de öldü. Babası Ayıntabi Kadı Mehmet Efendi idi. Küçük yaşta babasıyla birlikte hac yolculuğuna çıktı ve memleketinde geleneksel bir eğitim aldı. Arapça, din bilgileri, Osmanlı tarihi ve hat sanatı öğrendi.

Bozok âyanından Süleyman Bey’in kâtipliğini yaptıktan sonra onun ölümü üzerine İstanbul’a gitti. Burada Divan-ı Hümayun ve ardından Amedi kaleminde görev aldı. 1825 yılında amedci oldu, 1827’de beylikçi olarak yükseldi. 1832’de reisülküttaplığa atandı ve bu makamın Hariciye Nazırlığı’na dönüştürülmesiyle Osmanlı Devleti’nin ilk hariciye nazırı unvanını aldı.

Akif Paşa siyasi hayatı boyunca çalkantılı görev değişimleri yaşadı. İngiliz gazeteci William Churchill’i hapsettirmesi üzerine görevden alındı. Rakibi Pertev Paşa ile olan mücadelesi sonucunda mülkiye ve ardından dahiliye nazırlığı görevlerine getirildi. Ancak yeniden azledildi ve Kocaeli mutasarrıflığına tayin edildi. Halk şikâyetleri nedeniyle bu görevden de alındı ve Edirne’ye sürüldü. Sürgün sonrası Bursa’da ikamet etti, 1842’de affedilerek İstanbul’a döndü. Son hac yolculuğu dönüşünde İskenderiye’de hastalandı ve vefat etti.

Akif Paşa’nın Edebi Kişiliği

Akif Paşa edebi kişiliği bakımından divan edebiyatı geleneğine bağlı kaldı, ancak bazı eserlerinde yenilik arayışları dikkat çekti. Akif Paşa hangi dönem sorusuna verilecek en doğru cevap, Tanzimat öncesi geçiş dönemi oldu. Bu yönüyle Tanzimat Dönemi şairleri arasında bir öncü olarak değerlendirildi.

Onun şiirlerinde bireysel duygular, karamsarlık ve içsel çatışmalar belirgin şekilde yer aldı. Akif Paşa şahsiyeti ve edebi yönü, siyasi hayatındaki iniş çıkışların etkisiyle şekillendi. Sert mizacı, ihtirasları ve yaşadığı sürgünler, eserlerine doğrudan yansıdı.

Akif Paşa'nın Şiirleri ve “Adem” Kasidesi

Akif Paşa şiirlerinin özellikleri incelendiğinde, geleneksel nazım biçimlerini koruduğu görüldü. En ünlü eseri olarak kabul edilen “Adem Kasidesi”, klasik methiye anlayışından farklı bir içerik taşıdı. Bu eser, yokluğu yücelten yaklaşımıyla divan edebiyatında sıra dışı bir örnek oluşturdu.

“Adem kasidesi” ile ilgili yapılan yorumlarda, bu şiirin Tanzimat’tan önce yenileşme hareketlerinin habercisi olduğu ifade edildi. Ancak bazı eleştirmenler, eserin dil ve düşünce bakımından klasik çizgiden kopmadığını savundu. Şiirdeki yoğun karamsarlık, şairin yaşadığı siyasi ve kişisel sıkıntılarla ilişkilendirildi.

Akif Paşa’nın Eserleri ve Divanı

Akif Paşa'nın en önemli eserleri arasında küçük hacimli bir divançe yer aldı. Bu divanda 4 kaside, bir terciibent, bir mesnevi, 7 tarih manzumesi, 3 şarkı, 16 gazel ve çeşitli kıtalar bulundu. Akif Paşa divanı, klasik şiir geleneğinin izlerini taşıdı.

Torunu için yazdığı mersiye, hece vezni kullanması bakımından dikkat çekti. “Şeyh Müştak’a Mektup” adlı eseri ise yapı ve dil açısından yenilikçi unsurlar içerdi. Tabsıra adlı eseri, Pertev Paşa ile ilgili eleştiriler barındırdı ve yer yer sade diliyle öne çıktı.

Akif Paşa eserleri incelendiğinde, eserlerinde hem klasik hem de yenilikçi unsurların bir arada bulunduğu görüldü. Bu yönüyle eski Türk edebiyatı sanatçıları arasında farklı bir konumda değerlendirildi.

Sonuç: Akif Paşa’nın Edebiyat ve Tarihteki Yeri

Osmanlı devlet adamı Akif Paşa, hem bürokratik kariyeri hem de edebi üretimiyle dikkat çeken çok yönlü bir isim oldu. Akif Paşa kimdir sorusunun cevabı, yalnızca bir şair değil aynı zamanda güçlü bir siyasi figür olarak da verilmesi gerektiğini gösterdi. Eserleri ve düşünce yapısıyla, Tanzimat öncesi edebiyatın önemli temsilcilerinden biri olarak kabul edildi.

Akif Paşa’nın Eserleri

Şiir:

·         Münşeat-ı Elhac Akif Efendi ve Divançe, İst.: Matbaa-i Amire, 1843

·         Tabsıra-i Akif Paşa, İst.: Matbaa-i Amire, ty; Eser-i Akif Paşa, İst.: Tatyos Divitciyan Mtb., 1873

·         Muharrerat-ı Hususiye-i Akif Paşa, İst.: Matbaa-i Ebüzziya, 1884

Çeviri:

·         Risaletü’l-Firasiye ve’s-Siyasiye, (yazma, İÜ Ktp.).

KAYNAKÇA: İbnülemin, Şairler, 69-77; Ergun, I, 33-37; İsmail Habip, Yeniliğimiz, 43-65; Tanpınar, 60-67, 85-87; A. H. Tanpınar, “Akif Paşa”, İA, I, 242; A. Uçman, “Akif Paşa”, DİA, II, 261; ay, “Akif Paşa”, YYOA, I, 180; O. Koloğlu, Miyop Çörçil Olayı, Ank., 1986.