Bayburtlu Zihni Kimdir? Hayatı, Edebi Kişiliği ve Eserleri

  

Bayburtlu Zihni

Bayburtlu Zihni Kimdir?

Bayburtlu Zihni, 19. yüzyıl Türk edebiyatında halk şiiri ile divan edebiyatını bir araya getiren önemli isimlerden biri olarak tanındı. Hiciv gücü, gurbet duygusu ve taşlamalarıyla dikkat çeken şair, yaşadığı çalkantılı hayatı şiirlerine yansıttı. Özellikle memuriyet yıllarında karşılaştığı olaylar, onun edebi dünyasını doğrudan şekillendirdi.

Bayburtlu Zihni’nin Hayatı

Tam adı Mehmet Emin Zihni olan Bayburtlu Zihni, 1797 yılında Bayburt’ta doğdu. Babası Hacı Osman’dı. İlk öğrenimini Bayburt’ta gördü ve henüz on üç yaşındayken Kur’an’ı ezberledi. Daha sonra Trabzon ve Erzurum medreselerinde eğitim aldı. Eğitim sürecinin ardından İstanbul’a giderek Divan-ı Hümayun kaleminde kâtip olarak görev yaptı ve burada yaklaşık on yıl kaldı.

Bayburtlu Zihni’nin şiirleri ilk olarak İstanbul çevresinde tanındı. Memleketine döndükten sonra Moralı Derviş Paşa ile Erzurum valileri Rauf, Galip ve Eğinli Salih Paşa’nın yanında kâtiplik görevinde bulundu. 1828 yılında Rusların Erzurum ve Bayburt’u işgali sırasında Trabzon Valisi Hazinedarzade Osman Paşa’nın hizmetine girdi. Beş yıl boyunca burada görev yaptı.

Şair, yaşadığı olayları “Sergüzeştname” adlı eserinde anlattı. Bu eserde Hazinedarzade Osman Paşa’nın sert tutumunu eleştirdi ve güçlü taşlamalara yer verdi. Daha sonra görevinden ayrılarak İstanbul’a geçti ve Çanakkale muhafızı Vasıf Paşa’nın mektupçusu oldu.

1838 yılında hac yolculuğuna çıktı. Dönüşünde Erzurum’a uğradı, ardından İstanbul’a geçti. Sultan Abdülmecid’in tahta çıkışı için cülusiye yazdı. Sonraki yıllarda Akka, Kudüs ve Mısır’da çeşitli memuriyet görevlerinde bulundu.

1846 yılında yeniden İstanbul’a dönen Bayburtlu Zihni, Trabzon’da Hopa ve Of müdürlüğü görevlerine getirildi. Sert mizacı ve açık sözlü tavrı nedeniyle sık sık görev değiştirdi. Yaşadığı zorlu hayatı şiirlerinde ve taşlamalarında anlattı.

Bayburtlu Zihni’nin Edebi Kişiliği

Bayburtlu Zihni’nin edebi anlayışında hiciv, mizah ve gurbet duygusu öne çıktı. Anadolu’yu dolaşan şair, halk ozanlarının gezgin yaşamını sürdürdü. Gittiği yerlerde aradığı huzuru bulamadı ve yaşadığı sıkıntıları şiirlerine taşıdı.

1839 yılında düzenlediği divanı sayesinde Babıali tarafından “hocalık” rütbesiyle ödüllendirildi. Şairin divanı daha sonra oğlu tarafından bastırıldı. Bayburtlı Zihni’nin En Önemli Eseri kabul edilen “Sergüzeştname”, onun hayatını ve döneminin siyasi ilişkilerini anlatan önemli bir manzum eser oldu. Ayrıca “Hikaye-i Garibe” adlı eserinde Abdullah Bey’in acıklı hikayesini işledi.

Bayburtlu Zihni, halk şiiri ile divan şiiri arasında kalan sanatçılar arasında yer aldı. Hece vezniyle yazdığı şiirlerde 19. yüzyıl aşık edebiyatının özelliklerini yansıttı. Şair, 1859 yılında Bayburt’a dönerken Trabzon yakınlarında hayatını kaybetti.

Şairin hayatındaki sürekli yolculuklar, eserlerinde belirgin bir yalnızlık hissi oluşturdu. Memuriyet görevleri sırasında birçok paşayla anlaşmazlık yaşadı. Düşüncelerini saklamayan tavrı nedeniyle bulunduğu görevlerden ayrıldı ya da görevden alındı. Bu durum onun hayatını düzensiz hale getirdi. Bayburtlu Zihni, özellikle taşlama türündeki şiirlerinde dönemin yöneticilerini sert bir dille eleştirdi. Bu yönüyle halk arasında geniş bir ün kazandı.

Şiirlerinde hem aruz hem de hece veznini kullandı. Divan edebiyatının ağır diline hakim olmasına rağmen halk söyleyişinden uzaklaşmadı. Eserlerinde gurbet, sıla özlemi, yalnızlık ve toplumsal eleştiri önemli yer tuttu. Doğu Anadolu’da uzun yıllar boyunca dilden dile aktarılan destanları, onun halk kültürü üzerindeki etkisini gösterdi. Bayburtlu Zihni’nin şiirleri, yaşadığı dönemin sosyal yapısını ve Anadolu insanının ruh dünyasını yansıtan önemli kaynaklar arasında yer aldı.

Şairin mizahi yönü, halk arasında anlatılan destanlarında da görüldü. Özellikle taşlamalarında kullandığı sade ve etkileyici dil, onun geniş kitleler tarafından okunmasını sağladı. Bayburtlu Zihni, yaşadığı çağın siyasi ve sosyal sorunlarını eserlerine taşıyan güçlü şairler arasında gösterildi.

Edebi mirası, Türk halk şiirinin gelişim sürecinde önemli bir yere sahip oldu.

Bayburtlu Zihni’nin Eserleri

·         Divan-ı Zihnî (1876)

·         Sergüzeştnâme (manzum hicivler)

·         Kitab-ı Hikâye-i Garîbe (üç nüshası vardır).

KAYNAKÇA: M. Fuad Köprülü, Türk Sazşâirleri, İstanbul 1940, III, 469-472. İbnülemin, Son Asır Türk Şairleri, III, 1971-1978. Tanpınar, Türk Edebiyatı Tarihi, s. 101-104. Banarlı, RTET, s. 851-852. Saim Sakaoğlu, Bayburtlu Zihnî, İstanbul 1988. Ali Berat Alptekin, Bayburtlu Zihni Bibliyografyası, Ankara 1990.