Nijat Özön Kimdir? Hayatı, Edebi Kişiliği ve Eserleri

Nijat Özön

          Nijat Özön Kimdir?

Nijat Özön (25 Aralık 1927 – 15 Aralık 2010), Türk sinemasının gelişimini yalnızca filmler üzerinden değil, eleştiri, tarih araştırmaları, dilbilim ve çeviri aracılığıyla da takip eden önemli bir sinema yazarı ve araştırmacısıdır. Türk sinema kültürünün henüz kurumsallaşma aşamasında olduğu yıllarda kalemini bu alana yöneltmiş; eleştirileri, araştırmaları ve ansiklopedi çalışmalarıyla sinemanın Türkiye'deki düşünsel birikimine katkıda bulunmuştur. Özön, aynı zamanda Türk sinemasının geçmişini kayda geçirmeye, sinema üzerine bir dil ve kültür oluşturmaya çalışan araştırmacılardan biridir.

Nijat Özön'ün Hayatı

Tam adı Ali Nijat Özön olan Nijat Özön, edebiyat tarihçisi Mustafa Nihat Özön ile Fatma İnayet Hanım'ın oğludur. Ailesindeki edebiyat birikiminin de etkili olduğu bir kültürel çevrede yetişti. Ankara Atatürk Lisesi'nden 1947 yılında mezun oldu. Ardından Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi'nin Türk Dili ve Edebiyatı ile Kütüphanecilik bölümlerini tamamladı ve 1952'de mezun oldu.

Eğitim hayatının ardından çalışma yaşamını basın, yayıncılık ve kültür alanlarında sürdürdü. Anadolu Ajansı'nda redaktörlük, çevirmenlik, sekreterlik ve bölüm şefliği gibi görevlerde bulundu. Anadolu Ajansı'ndaki çalışma dönemi 1958-1980 yılları arasında devam etti ve buradan emekli oldu.

Mesleki hayatı yalnızca gazetecilik ve yayıncılıkla sınırlı kalmadı. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Basın Yayın Yüksekokulu'nda sinema dersleri verdi. Kültür Bakanlığı Kültür Yüksek Kurulu ve Sinema Yarkurulu üyeliklerinde bulundu. Aynı zamanda basın mesleğindeki çalışmalarının karşılığı olarak Basın Şeref Kartı sahibi oldu.

Nijat Özön’ün Edebi Kişiliği

Sinema Dergisi ve Yayıncılık Çalışmaları

1950'li yıllar Türkiye'de sinema üzerine düşüncenin ve eleştirinin giderek görünürlük kazandığı bir dönemdi. Özön de bu ortamın içinde, sinemayı yalnızca popüler bir eğlence olarak görmeyen bir anlayışın oluşmasına katkıda bulundu. Arkadaşlarıyla birlikte Sinema Dergisi'ni çıkardı. Dergi, 1956 yılında toplam 8 sayı yayımlandı.

Daha sonraki yıllarda yayıncılık faaliyetlerini de sinema alanında sürdürdü. Bilgi Yayınevi'nin sinema dizisini 1965-1968 yılları arasında yönetti. Bu çalışmalar, Özön'ün sinemaya yalnızca bireysel bir eleştirmen olarak değil, aynı zamanda sinema kültürünün yaygınlaşmasına katkıda bulunan bir yayıncı ve kültür insanı olarak yaklaştığını gösterir.

Nijat Özön'ün Sinema Yazarlığı

Özön'ün yayımlanan ilk yazısı 1950 yılında Yağmur ve Toprak dergisinde çıkan "Yeni İtalyan Sinema Okulu" başlıklı yazıdır. Bu ilk yazıdan itibaren sinema, onun yazarlık dünyasının merkezinde yer aldı. Sinema yazıları farklı dönemlerde Pazar Postası, Yeditepe, Akis, Dost, Türk Dili ve Yön dergileriyle Ulus ve Öncü gazetelerinde yayımlandı.

Bu yayınlar aracılığıyla yalnızca filmleri değerlendirmedi; sinemanın estetik, kültürel ve tarihsel boyutları üzerine de yazdı. Özön'ün çalışmaları özellikle Türk sinemasının henüz kendi tarihini sistemli biçimde yazmaya başladığı bir dönemde önem kazandı. Çünkü bir sanat dalının yerleşmesi yalnızca eserlerin üretilmesiyle değil, o eserler hakkında eleştirel bir düşünce ve kayıt düzeninin oluşmasıyla da mümkündür.

Nijat Özön ve Türk Sinema Tarihi

Nijat Özön'ün çalışmalarının en kalıcı yönlerinden biri, Türk sinema tarihi üzerine yaptığı araştırmalardır. Türk sinemasının geçmişinin belgelenmesi ve gelecek kuşaklara aktarılması konusunda çalışan Özön, çeşitli ansiklopedik yayınlarda da sinemaya ilişkin maddeler hazırladı. Meydan-Larousse, Arkın Sinema Ansiklopedisi ve Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi gibi önemli yayınlarda Türk sinemasıyla ilgili maddeler yazdı. Bunun yanında Okul Ansiklopedisi'ni iki cilt halinde hazırladı. Eser, 1954-1956 yılları arasında yayımlandı.

Bütün bu çalışmaların ortak noktasında, bilginin yalnızca üretilmesi değil, düzenlenmesi ve gelecek kuşaklara aktarılması düşüncesi bulunur. Bu nedenle Özön'ün sinema yazarlığını yalnızca dönemsel eleştiriler üzerinden değerlendirmek doğru olmaz. Onun çalışmaları, Türk sinemasının kendisini tanımasına yardımcı olan daha geniş bir kültür ve arşiv bilinci içinde anlam kazanır.

Eleştirmen, Araştırmacı ve Çevirmen Olarak Nijat Özön

Nijat Özön'ün çalışma alanı sinema eleştirisiyle sınırlı değildi. Dilbilim ve çeviri alanlarında da çalışan Özön, farklı disiplinleri bir araya getiren bir kültür insanı kimliği taşıdı. Sinema üzerine yazarken eleştirmen; geçmişi araştırırken tarihçi; farklı kaynakları Türkçeye aktarırken çevirmen; ansiklopedik yayınlarda bilgi üretirken ise bir başvuru kaynağı hazırlayıcısı olarak çalıştı. Bu çok yönlülük, onun sinema anlayışını da belirleyen temel unsurlardan biriydi.

Bir sinema kültürünün oluşması için yalnızca iyi filmlere değil; o filmleri değerlendirecek eleştirmenlere, geçmişini araştıracak tarihçilere ve bilgiyi gelecek kuşaklara aktaracak kültür insanlarına da ihtiyaç vardır. Nijat Özön'ün çalışmaları bu zincirin önemli halkalarından birini oluşturur.

Nijat Özön'ün Türk Kültüründeki Yeri

Nijat Özön'ün yaşamına bakıldığında, çalışma alanlarının birbirinden kopuk olmadığı görülür. Edebiyat ve dil alanındaki eğitimi, basın ve yayıncılık deneyimi, çeviri çalışmaları ve sinemaya duyduğu ilgi zaman içinde aynı kültürel çizgide birleşmiştir.

1950'lerden itibaren sinema üzerine yazması, daha sonra sinema dersleri vermesi, dergicilik ve yayıncılık faaliyetlerinde bulunması ve Türk sinema tarihine yönelik araştırmalar yürütmesi, sinemanın Türkiye'deki düşünsel altyapısının oluşmasına yönelik sürekli bir çabanın parçalarıdır.

Bu nedenle Nijat Özön'ün mirası yalnızca yazdığı sinema eleştirilerinde aranamaz. Onun asıl katkılarından biri, Türkiye'de sinemanın hatırlanması, tartışılması, araştırılması ve yazıyla kayda geçirilmesi için çalışmış olmasıdır.

25 Aralık 1927'de başlayan yaşamı, 15 Aralık 2010'da sona erdiğinde geride yalnızca bir eleştirmenin yazıları değil; Türk sinemasını anlamaya çalışan uzun soluklu bir araştırma ve yayıncılık emeği bıraktı.

Nijat Özön’ün Ödül ve Unvanları

1980 SİYAD Onur Belgesi; 1984 İFSAK Sinema Ödülü; 1989 İstanbul 8. Uluslararası Film Festivali Onur Ödülü; 1990 Fransa Gençlik ve Spor Bakanlığı Palme Academique Nişanının Officier Rütbesi; 1994 İzmir Uluslararası Film Festivali Altın Artemis Ödülü; 1996 Ankara 8. Uluslararası Film Festivali Aziz Nesin Sinema Emek Ödülü (G. Scognamillo ile paylaştı); 1996 Türk Sinemasının 83. Yıldönümü Onur Ödülü.

Nijat Özön’ün Eserleri

Sinema:

·         Sinema Sanatı, Ank.: Sinema, 1956

·         Ansiklopedik Sinema Sözlüğü, İst.: Arkın, 1958

·         Türk Sineması Tarihi, Dünden Bugüne, 1896-1960, İst.: Artist Reklam, 1962

·         Sinema Terimleri Sözlüğü, Ank.: TDK, 1963

·         Sinema El Kitabı, İst.: Elif, 1964

·         Türk Sineması Kronolojisi, 1895-1966, Ank.: Bilgi, 1968

·         İlk Türk Sinemacısı Fuat Uzkınay, İst.: Sinematek, 1970

·         100 Soruda Sinema Sanatı, İst.: Gerçek, 1972

·         Arkın Sinema Ansiklopedisi, (redaksiyon ve Türk sineması bölümü) İst.: Arkın, 1975

·         Semaine du Cinéma Turc, Paris, 1975;

·         Türk Sineması Kısa Tarihçesi, (Türkçe/İngilizce/Fransızca/Almanca) İst.: Kültür Bakanlığı ve III. Balkan Film Şenliği Düzenleme Kurulu, 1979

·         Sinema ve Televizyon Terimleri Sözlüğü, Ank.: TDK, 1981

·         Sinema: Uygulayımı, Sanatı, Tarihi, İst.: Hil, 1985

·         Karagöz’den Sinemaya Türk Sineması ve Sorunları, 2 c., Ank.: Kitle, 1995

·         Sinema, Televizyon, Video, Bilgisayarlı Sinema Sözlüğü, İst.: Kabalcı, 2000

Dil-Sözlük:

·         Resimli Uygulamalı Dilbilgisi, İst.: Bir, 1954

·         Telaffuzlu Fransızca-Türkçe Okul Sözlüğü, İst.: Arkın, 1965

·         Telaffuzlu Fransızca-Türkçe Sözlük, İst.: Remzi, 1972 (Söylenişli Fransızca-Türkçe Sözlük adıyla 3. bas. İst.: İnkılâp, 1988)

·         Dil Kılavuzu, İst.: Arkın, 1985 (Güzel Türkçemiz adıyla 3. bas. İst.: Milliyet, 1986; Büyük Dil Kılavuzu adıyla genişletilmiş 4. bas. İst.: YKY, 1995)

·         Yeni Okul Sözlüğü, İst.: Arkın, 1996

·         Büyük Yazım Kılavuzu, İst.: Kabalcı, 1999

Çeviri:

·         Yurttaş Kane (O. Welles), Ank.: Bilgi, 1965

·         Sinemanın Temel İlkeleri (V. İ. Pudovkin), Ank.: Bilgi, 1966

·         Çağdaş Sinemanın Sorunları (A. Bazin), Ank.: Bilgi, 1966

·         Potemkin Zırhlısı/Harp Esirleri/Cehennemden Dönüş (S. M. Eisenstein, J. Renoir, J. Ford), Ank.: Bilgi, 1967

·         Film Duyumu (S. M. Eisenstein), İst.: Payel, 1984

·         Film Biçimi (S. M. Eisenstein), İst.: Payel, 1985.

KAYNAKÇA: Necatigil, İsimler, 303; Özkırımlı, TEA, IV, 968.