Ahmet Akan Kimdir? Hayatı, Edebi Kişiliği ve Eserleri

 

Ahmet Akan

    Mehmet Akan Kimdir?

Mehmet Akan (5 Aralık 1939, Şanlıurfa – 9 Temmuz 2006, İstanbul), Türk tiyatro ve sinema oyuncusu, yönetmen, koreograf, folklorcu ve yazardır. Sanat yaşamı boyunca tiyatro sahnesinden halk danslarına, sinemadan televizyona ve yazarlığa uzanan geniş bir alanda çalışmalar yürüttü. Onu farklı kılan yönlerden biri, geleneksel halk sanatlarını çağdaş sahne anlayışıyla buluşturması ve sanat çalışmalarını toplumcu bir bakışla sürdürmesiydi.

Mehmet Akan’ın Hayatı

Mehmet Akan, Saliha Hanım ile çiftçi Mehmet Enver Akan’ın oğlu olarak 5 Aralık 1939’da Şanlıurfa’nın Birecik ilçesinde doğdu. İlk ve orta öğrenimini Birecik’te tamamladıktan sonra Haydarpaşa Lisesi’ni bitirdi. Daha sonra İstanbul Teknik Üniversitesi Makine Mühendisliği bölümünde öğrenim gördü; ancak üniversitenin son sınıfında eğitimini bırakarak kendisini bütünüyle sanat çalışmalarına yöneltti.

Akan’ın sanatla kurduğu ilişki, yalnızca oyunculuk üzerinden gelişmedi. 1959’da katıldığı Genç Oyuncular topluluğu, onun tiyatro dünyasına adım attığı önemli bir dönem oldu. Topluluk bünyesinde Kiraz Çiçek Açıyor Aykırı Dal Üstüne (1961) ve Akçagüler ile Karagülmez (1962) adlı oyunlarda çalıştı. Bu yıllarda sahne deneyimi kazanırken aynı zamanda farklı sanat disiplinlerini bir araya getiren bir anlayış geliştirdi.

Halk kültürü ve dansları da Akan’ın sanat yaşamının önemli bir parçasını oluşturdu. Türk Devrim Ocakları’nda halk dansları üzerine çalışmalar yaptı; bale sanatçısı Madam Helenar’dan bale dersleri aldı. Böylece bir yandan geleneksel halk danslarının hareket ve ritim dünyasını öğrenirken diğer yandan bale eğitimiyle farklı bir bedensel ifade biçimi edindi. İlerleyen yıllarda tiyatrodaki koreografi çalışmalarının temelinde bu birikimin önemli bir yeri oldu.

Akan, Gülriz Sururi-Engin Cezzar Tiyatrosu’nda dört yıl oyunculuk yaptı. Ardından Dostlar Tiyatrosu’nda oyunculuğun yanı sıra yönetmenlik ve koreografi çalışmaları yürüttü. Sahne sanatlarına yalnızca bir oyuncu olarak değil, oyunun bütününü kuran ve hareketlendiren bir sanatçı olarak yaklaşması, onun çok yönlü kişiliğinin belirgin özelliklerinden biriydi. Mehmet Akan, Tiyatro Oyuncuları Derneği (TODER) ve Çağdaş Sinema Oyuncuları Derneği (ÇASOD) üyesiydi.

Mehmet Akan’ın Tiyatro ve Halk Dansları Çalışmaları

Mehmet Akan’ın sanat anlayışının merkezinde tiyatro ile halk kültürü arasında kurduğu ilişki bulunur. Halk danslarını yalnızca geleneksel biçimleriyle korumak yerine, bunların çağdaş sahne sanatları içerisinde yeniden yorumlanabileceği düşüncesiyle çalışmalar yaptı.

1974’te Çekoslovakya’da Haldun Taner’in Keşanlı Ali Destanı adlı eserinin koreografisini gerçekleştirdi. Bu çalışma, onun tiyatro ile halk dansları arasındaki ilişkiyi sahne üzerinde değerlendiren sanat anlayışının önemli örneklerinden biri oldu.

Akan, halk dansları alanındaki çalışmalarını daha sonra “Hasat” adını verdiği halk dansları topluluğunu kurarak sürdürdü. Böylece halk kültüründen gelen hareket, ritim ve anlatım biçimlerini çağdaş sahne anlayışı içerisinde değerlendirme çabasını kurumsal bir çalışma alanına taşıdı.

Mehmet Akan’ın sanatında halk kültürü, geçmişte bırakılmış bir miras olmaktan çok çağdaş sahnenin içinde yeniden hayat bulabilecek canlı bir anlatım kaynağıydı.

Mehmet Akan’ın Edebi Kişiliği

Mehmet Akan’ın yazarlığı, tiyatro ve sahne sanatlarıyla kurduğu ilişkinin doğal bir uzantısı olarak gelişti. 1968’de “Ham Hum Şaralop” adlı oyunu Ulvi Uraz topluluğu tarafından sahnelendi. Oyunculuk ve yönetmenliğin yanında oyun yazarlığıyla da ilgilenmesi, Akan’ın sahne sanatlarına farklı yönlerden yaklaşabildiğini gösterdi.

1985 yılında yazdığı “Fatoş’a Sesli Mektuplar”, Türkiye’nin Sesi Radyosu’nda yayımlandı. Bu çalışma, onun yazıyla kurduğu ilişkinin yalnızca tiyatro metniyle sınırlı olmadığını; farklı iletişim ve anlatım biçimlerine de yöneldiğini ortaya koydu.

Akan’ın sanat anlayışında yazarlık, oyunculuk, yönetmenlik ve koreografi birbirinden kesin sınırlarla ayrılan alanlar değildi. Halk kültüründen beslenen sahne anlayışı, onun sanat çalışmalarının farklı biçimlerinde kendisini gösterdi.

Bu nedenle Mehmet Akan’ın edebi ve sanatsal kişiliğini yalnızca yazdığı metinler üzerinden değerlendirmek yerine, tiyatro, halk dansları, koreografi ve oyunculuğu aynı sanat düşüncesi içinde buluşturan çok yönlü üretimiyle birlikte ele almak gerekir.

Mehmet Akan’ın Sinema ve Televizyon Çalışmaları

Mehmet Akan, tiyatronun yanı sıra sinema ve televizyon oyunculuğu da yaptı. Atıf Yılmaz’ın yönettiği Aaahh! Belinda ile Halit Refiğ’in Teyzem filmlerinde rol aldı. Televizyonda ise özellikle Bizimkiler dizisindeki oyunculuğuyla geniş bir izleyici kitlesi tarafından tanındı. 1986’dan itibaren TRT, Star ve Show televizyonlarında gösterilen dizide yer aldı.

Tiyatro sahnesinde edindiği uzun yıllara dayanan deneyim, sinema ve televizyon çalışmalarına da taşındı. Böylece Akan’ın sanat yaşamı yalnızca belirli bir sahne çevresiyle sınırlı kalmayarak farklı izleyici kitlelerine ulaştı.

Mehmet Akan’ın Sanat Anlayışı

Mehmet Akan’ın sanat yaşamına bakıldığında farklı disiplinler arasındaki sınırları aşan bir çalışma anlayışı görülür. Tiyatro oyunculuğu, yönetmenlik, koreografi, halk dansları, folklor, sinema, televizyon ve yazarlık, onun sanat serüveninin birbirinden kopuk parçaları değildi.

Özellikle halk sanatlarından yararlanması, geleneksel kültür ile çağdaş sanat arasında kurduğu bağın temelini oluşturdu. Halk danslarının hareket ve ritim dünyasını tiyatro sahnesine taşıması, onun sanatında kültürel mirasın yaşayan bir ifade biçimi olarak değerlendirilmesine imkân verdi.

Akan aynı zamanda toplumcu sanat anlayışını benimsedi. Sanatın toplumsal hayatla ilişkisini önemseyen bu yaklaşım, onun tiyatrodan halk danslarına uzanan çalışmalarında kendisini gösterdi.

Mehmet Akan’ın Ödülleri

·         Hikâye-i Mahmud Bedreddin ile 1982 Ulvi Uraz En İyi Yönetmen Ödülü

·         Ankara Sanatsevenler Derneği En İyi Yönetmen Ödülü ve İsmet Küntay Oyun Ödülü.

Ahmet Akan’ın Eserleri

Oyun:

·         Hikâye-i Mahmud Bedreddin, İst.: Hacan, 1983

·         Toplu Oyunlar I: Hikâye-i Mahmud Bedreddin, Analık Davası, Midirfillik Oyunu, İst.: Mitos Boyut, 1993

KAYNAKÇA: Özkırımlı, TEA, I, 65; Kurdakul, Sözlük, 32