Mehmed Celal Kimdir? Hayatı, Edebi Kişiliği ve Eserleri

 

Mehmed Celal

   Mehmed Celal Kimdir?

Son Osmanlı dönemi edebiyatının “ara nesil” olarak adlandırılan kuşağında yer alan Mehmed Celal, duygusal ve hayalci şiirleriyle tanınan şair ve yazarlardan biridir. Edebiyat hayatını, eski şiir geleneği ile yeni edebiyat anlayışının yan yana bulunduğu hareketli bir dönemde sürdürdü. Şiirlerinde özellikle aşk, hayal ve tabiat temalarına yönelen Mehmed Celal, döneminin duygu ağırlıklı şiir anlayışını kendine özgü bir söyleyişle sürdürdü. Bunun yanında dergilerde yayımlanan şiir, yazı ve tefrika romanlarıyla dönemin süreli yayın dünyasının da içinde yer aldı.

Mehmed Celal’in şair kimliğini belirleyen en dikkat çekici özelliklerden biri doğaçlama şiir söylemedeki ustalığıydı. Şiiri o anda kurup söyleyebilmesi nedeniyle “şair-i zî-irtical” adıyla tanındı. Büyükada ve burada yaşadığı aşklar da şiirlerinin önemli kaynaklarından birini oluşturdu. Özellikle ada hayatını, aşklarını ve tabiatı şiirlerine taşıması, ona zamanla “Ada Şairi” denilmesini sağladı. Böylece Mehmed Celal’in adı, edebiyat tarihinde yalnızca bir ara nesil şairi olarak değil, kendine özgü bu iki niteliğiyle de yer aldı.

Mehmed Celal’in Hayatı

Mehmed Celal, Ferik Hakkı Paşa’nın oğlu olarak dünyaya geldi. Düzenli bir öğrenim görmedi. Babasının Jandarma Dairesi reisliği sırasında devlet hizmetine girerek tahrirat kâtipliği ve mümeyyizlik görevlerinde bulundu. Ancak içki ve eğlenceye düşkünlüğü nedeniyle bu görevlerini sürdüremedi. Memuriyet hayatının ardından bir süre özel okullarda kitabet ve kavaid-i Türkiye dersleri verdi. Bu dönem, onun geçimini eğitim yoluyla sağlamaya çalıştığı yıllar olarak hayatındaki farklı bir yönü gösterir.

Özel hayatında da istikrarlı bir çizgi izleyemedi. Beş kez evlenip boşanan Mehmed Celal’in içkiyle ilişkisi ilerleyen yıllarda ciddi bir sorun hâline geldi. İçki nedeniyle bilincini kaybettiği ve bir süre tedavi gördüğü bilinir. Hayatının son döneminde karaciğer rahatsızlığı yaşayan şair, bu hastalık nedeniyle hayatını kaybetti. Cenazesi Yenikapı Mevlevihanesi mezarlığına defnedildi.

Mehmed Celal’in Edebi Kişiliği

Mehmed Celal’in yazı hayatı, Gülşen dergisinde yayımlanan bir şiiriyle başladı. Ardından dönemin çeşitli dergi ve yayın organlarında şiirleri, yazıları ve tefrika romanları yayımlandı. Gayret, Maarif, Mürüvvet, Hazine-i Fünun, Mektep, Musavver Terakki, İrtika, Muktebes ve Malumat, onun edebî ürünlerinin yayımlandığı başlıca süreli yayınlar arasında yer aldı. Bu yayın faaliyeti, Mehmed Celal’in dönemin canlı edebiyat ortamıyla kurduğu ilişkiyi ve şiir dışındaki yazı türlerinde de üretimde bulunduğunu gösterir.

Şiir anlayışında Muallim Naci çizgisini benimseyen Mehmed Celal’in şiirlerinde duygusal ve hayalci bir söyleyiş belirgindir. Aşk, tabiat ve hayal onun şiir dünyasının başlıca unsurları arasında yer alır. Özellikle kişisel duygularını ve yaşadığı aşkları şiire taşıması, onun sanatını soyut bir romantizmden ziyade kendi hayatıyla temas hâlinde gelişen bir şiir dünyasına yaklaştırır. Bu yönüyle Mehmed Celal’in şiiri, dönemin edebî anlayışları arasındaki geçiş ortamında bireysel duyarlılığın öne çıktığı örneklerden biri olarak görülebilir.

“Şair-i Zî-İrtical” Mehmed Celal

Mehmed Celal’in edebî şöhretinde irticalen şiir söyleme yeteneğinin özel bir yeri vardır. Doğaçlama şiir söylemekteki ustalığı nedeniyle kendisine “şair-i zî-irtical” adı verildi. Bu nitelik, onun şiirle kurduğu ilişkinin yalnızca yazılı metin üzerinden değerlendirilmemesi gerektiğini de gösterir. Şiiri anlık olarak kurabilmesi, duygu ile söz arasındaki mesafeyi kısaltan ve şairin doğrudan söyleyiş gücünü öne çıkaran bir özellikti.

Mehmed Celal’in bu yönü, onu döneminin diğer şairleri arasında ayıran kişisel bir özellik olarak öne çıktı. Şiirlerinde duygu ve hayal, irticalen şiir söyleme becerisiyle birleşerek daha canlı ve doğrudan bir ifade alanı oluşturdu. Böylece “şair-i zî-irtical” adı, yalnızca kendisine verilmiş bir lakap olmaktan çıkarak onun şairlik biçimini tanımlayan bir nitelik kazandı.

“Ada Şairi” Mehmed Celal

Mehmed Celal’in şiir dünyasında Büyükada ayrı bir yere sahiptir. Şiirlerinin çoğunda Büyükada’dan ve burada yaşadığı aşklardan söz etmesi, ada çevresini onun şiirinin temel mekânlarından biri hâline getirdi. Tabiatın, aşkın ve kişisel hatıraların aynı atmosfer içerisinde buluşması, Büyükada’nın Mehmed Celal’in şiirlerinde yalnızca bir dekor olarak kalmamasını sağladı.

Bu nedenle “Ada Şairi” adı, onun edebî kimliğinin en bilinen ifadelerinden biri oldu. Büyükada ile aşkı bir araya getiren şiirleri, Mehmed Celal’in duygusal ve hayalci yönünü daha görünür hâle getirdi. Şairin kendi yaşantısından beslenen bu şiir dünyasında mekân, aşk ve tabiat birbirini tamamlayan unsurlar hâline geldi.

Mehmed Celal’in şiirinde Büyükada, yalnızca bir mekân değil; aşkın, hatıranın ve hayalin iç içe geçtiği bir şiir atmosferidir.

Mehmed Celal’in Edebiyat Tarihindeki Yeri

Mehmed Celal, son Osmanlı dönemi edebiyatında “ara nesil” içinde yer alan şair ve yazarlardan biridir. Eski edebiyatın etkisinin sürdüğü, yeni edebiyat anlayışlarının ise giderek güç kazandığı bir dönemde yazdı. Bu geçiş ortamı, onun şiir anlayışında da kendisini gösterir. Muallim Naci çizgisini benimsemesi, buna karşılık bireysel duygularını, aşklarını ve tabiat izlenimlerini şiirin merkezine taşıması, onun dönem içerisindeki edebî konumunun temel özelliklerindendir.

Dergilerdeki şiir ve yazıları, tefrika romanları ve özellikle doğaçlama şiir söylemedeki ustalığı, Mehmed Celal’in dönemin edebiyat çevresinde yalnızca adı geçen bir şair olmadığını gösterir. “Şair-i zî-irtical” ve “Ada Şairi” olarak anılması da onun edebî kişiliğinin kendi döneminde belirli bir karşılık bulduğunu ortaya koyar. Edebiyat tarihindeki yeri, büyük dönüşümlerin arasında kendi duygusal dünyasını şiire taşıyan ve kendine özgü söyleyiş özellikleriyle hatırlanan bir ara nesil şairi olarak belirginleşir.

Mehmed Celal’in Eserleri

Şiir:

·         Tercüme-i Ahval-i Selatin, İst., 1886

·         Ada’da Söylediklerim, İst., 1886, Gazellerim, İst., 1892

·         Zade-i Şair, İst., 1893

·         Elvah-ı Şairane, İst., 1894

·         Sürûd, İst., 1896

·         Asar-ı Celal, İst., 1896

Öykü-Roman:

·         Cemile, İst., 1886

·         Orora, İst., 1886

·         Venüs, İst., 1886

·         Dehşet yahut Üç Mezar, İst., 1886

·         Dâmenalûde, İst., 1898

·         Bir Kadının Hayatı, İst., 1890

·         Margırit, İst., 1890

·         Vicdan Azapları yahut Bilinmeyen Kıymet, İst., 1891

·         Küçük Gelin, İst., 1892 (yb İst.: Kitabevi, 1995)

·         Mükâfat, İst., 1894

·         Zehra, İst., 1895

·         Müzeyyen, İst., 1898

·         İskambil, İst., 1899

·         Piyango, İst., 1900

·         İsmete Taarruz, İst., 1900

·         Ninni, İst., 1900

·         Aşk-ı Masumane, İst., 1900

·         Kuşdilinde, İst., 1910

·         Leman, İst., 1910

Diğer:

·         İstiğrak yahut Nesirlerim, İst., 1887

·         Hüdavendigâr Gazi yahut Fetihler ve Kosova Sahrası, İst., 1891

·         Fatih Sultan Mehmed-i Sani yahut İstanbul’un Fethi, İst., 1891

·         Çelebi Sultan Mehmed yahut Müceddid-i Devlet, İst., 1892

·         Elvah-ı Masumane ve Makalât-ı Edebiye, İst., 1893

·         Osmanlı Edebiyatı Nümuneleri, İst., 1894

·         Ahmet Rasim Bey, İst., 1900.

KAYNAKÇA: İbnülemin, Şairler, I, 212-218; “Mehmed Celâl Bey”, TDEA, VI, 201; M. F. Andı, Ara Nesil Şairi Mehmed Celâl, İst., 1995.