Fikret Otyam Kimdir? Hayatı, Edebi Kişiliği ve Eserleri

Fikret Otyam

      Fikret Otyam Kimdir?

Fikret Otyam (19 Aralık 1926, Aksaray – 8 Ağustos 2015, Antalya), gazeteci, yazar, fotoğrafçı ve ressam kimliğiyle Cumhuriyet dönemi kültür hayatında kendine özgü bir yer edindi. Özellikle Anadolu ve Güneydoğu Anadolu üzerine yaptığı röportajlarla tanındı. Bu geziler sırasında karşılaştığı insanları, onların yaşam koşullarını ve bölgenin gündelik hayatını yazı ve fotoğraflarıyla kayda geçirdi. Fikret Otyam, çalışmalarında farklı imzalar da kullandı. Fikret Mayto, FO, Ali Bircan ve Elvan Can kullandığı imzalar arasında yer aldı.

Otyam’ın sanatında Anadolu insanı merkezi bir yere sahipti. Röportajlarında anlattığı insanlar, fotoğraflarında görüntülediği hayatlar ve tuvallerine taşıdığı figürler aynı dünyadan beslendi. Resimlerinde özellikle keçiler ile başı örtülü Anadolu kadınlarını sıkça kullandı. Anadolu kadınlarını iri gözlü, küçük burunlu ve küçük ağızlı olarak betimlemesi, onun resim sanatındaki belirgin özelliklerden biri oldu.

1953’ten itibaren Doğu ve Güneydoğu Anadolu gezilerinden oluşturduğu Gide Gide dizisi, Otyam’ın geniş bir okur kitlesi tarafından tanınmasını sağladı. Röportajlarında kullandığı renkli, coşkulu ve canlı dil, onu döneminin dikkat çeken röportaj yazarlarından biri hâline getirdi.

Fikret Otyam’ın Hayatı

Tam adı Fikret Vesim Otyam olan sanatçı, Naciye Hanım ile eczacı Binbaşı Vasıf İbrahim Bey’in oğluydu. Babasının adı nüfus kaydında “Ahmet Vasıf” olarak yer aldı. Besteci ve orkestra şefi Nedim Otyam ile şair Nusret Kemal Otyam, ağabeyleriydi.

İlk ve orta öğrenimini Aksaray’da tamamladı. Daha sonra İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi Orta Resim Bölümü’nde eğitim gördü ve Bedri Rahmi Eyüboğlu Resim Atölyesi’nden 1953’te mezun oldu. Resim eğitimi, ilerleyen yıllarda gazetecilik ve yazarlık çalışmalarında önemli bir dayanak oluşturdu. Anadolu’ya ilişkin gözlemlerini yazıyla anlatırken fotoğraf ve resimle de aynı dünyayı farklı biçimlerde ifade etti.

Gazetecilik hayatında Gece Postası, Son Saat, Dünya, Akın, Ulus ve Cumhuriyet gazetelerinde çalıştı. 1979’da gazetecilikten emekli oldu. 1960’ta haftalık siyasal dergi Söz’de genel yayın müdürlüğü görevini üstlendi. 1998-1999 yıllarında ise Müdafaa-i Hukuk dergisinin yazı kurulu başkanı olarak görev yaptı.

Yazarlık faaliyetleri nedeniyle de hukuki süreçlerle karşılaştı. Kanlı Gömlekler 1983’te toplatıldı. Mayınlar Çiçek Açmaz nedeniyle 1988’de yargılandı ve beraat etti. Otyam, gazetecilik ve yazarlığın yanı sıra fotoğraf ve resim çalışmalarını da sürdürdü. Yurtiçi ve yurtdışında çok sayıda fotoğraf ve resim sergisi açtı. Edebiyatçılar Derneği ve AFSAD’ın onur üyesi oldu.

Fikret Otyam’ın Resim ve Fotoğraf Çalışmaları

Fikret Otyam’ın resim anlayışında Anadolu insanı ve Anadolu’nun görsel dünyası önemli bir yer tuttu. Röportaj gezilerinde karşılaştığı insanları fotoğrafladı; aynı dünyanın figürlerini daha sonra tuvallerine taşıdı.

Özellikle başı örtülü Anadolu kadınları ve keçiler, resimlerinde tekrar eden figürler arasında yer aldı. Kadın figürlerinde iri gözler, küçük burun ve küçük ağız kullanması, Otyam’ın resim dilini belirginleştiren özelliklerden biri oldu.

Fotoğraf çalışmaları da aynı gözlemci tavrın devamıydı. Yurtiçinde ve yurtdışında açtığı sergilerle fotoğraf ve resim çalışmalarını geniş bir izleyici kitlesine sundu.

Fikret Otyam’ın Tiyatro ve Sinema Çalışmaları

Otyam’ın üretimleri gazetecilik, edebiyat, fotoğraf ve resimle sınırlı kalmadı. “Toprak” adlı senaryosu, ağabeyi Nedim V. Otyam tarafından 1952’de filme alındı. “Mayın” adlı oyunu ise yönetmen Ayberk Çölok tarafından 1968’de AST’ta sahnelendi. Bu çalışmalar, Otyam’ın farklı sanat alanlarıyla kurduğu ilişkinin diğer örneklerini oluşturdu.

Fikret Otyam’ın Edebi Kişiliği

Fikret Otyam’ın edebi kişiliğini belirleyen temel unsur gözleme dayalı anlatımıdır. İnsanları, yaşadıkları çevreyi ve gündelik hayatı yakından gözlemledi; bu gözlemlerini süssüz fakat canlı bir anlatımla yazıya aktardı.  Onun yazılarında Anadolu, yalnızca bir mekân olarak bulunmaz. İnsanların yaşadığı ekonomik ve toplumsal koşullar, gelenekler, gündelik hayat ve coğrafyanın kendine özgü görünümü anlatının doğal parçaları hâline gelir. Bu bakımdan Otyam’ın röportajları, belirli bir dönemin Anadolu’suna ilişkin güçlü tanıklıklar taşır.

Otyam’ın yazarlığında gözlem, insan ve coğrafya aynı anlatının içinde buluşur.

Röportajlarında kurduğu bu anlatım biçimi, onun resim ve fotoğraf çalışmalarındaki yaklaşımıyla da örtüşür. Gördüğü insanı ve çevreyi farklı sanat biçimleriyle kayda geçirdi. Yazı, fotoğraf ve resim arasında kurduğu bu bağ, Otyam’ın sanatçı kimliğinin en belirgin özelliklerinden biri oldu.

Fikret Otyam’ın Gazetecilik ve Röportaj Anlayışı

Fikret Otyam’ın ilk yazısı, 1942’de Tasvir-i Efkâr’da yayımlanan bir gazete haberi oldu. Daha sonraki yıllarda Varlık, Yeditepe, Yön, Türkiye Yazıları ve Nefes dergilerinde yazıları yayımlandı.

Otyam’ın asıl ününü sağlayan çalışmalar ise 1953’ten itibaren gerçekleştirdiği Doğu ve Güneydoğu Anadolu gezilerinin ürünü olan Gide Gide dizisi oldu. Anadolu’nun farklı bölgelerinde insanlarla doğrudan temas kurarak onların yaşamlarını, sorunlarını ve çevrelerini gözlemledi. Bu gözlemleri röportajlarına aktarırken insanları soyut toplumsal tipler hâline getirmemeye, karşılaştığı hayatın somut ayrıntılarını korumaya önem verdi.

Röportajlarının dikkat çekici özelliklerinden biri, güçlü gözlem ile canlı anlatımı bir araya getirmesiydi. Anadolu insanını anlatırken kullandığı renkli, coşkulu ve hareketli dil, metinlerine belirgin bir kişilik kazandırdı. Bu nedenle Otyam’ın röportajları, gazetecilik metni olmanın yanında edebi anlatım özellikleri de taşıyan çalışmalar olarak öne çıktı. Bazı kitapları çeşitli dillere çevrildi. Böylece Anadolu üzerine kurduğu anlatı, farklı ülkelerdeki okurlara da ulaştı.

Fikret Otyam’ın Edebiyat ve Sanat Dünyasındaki Yeri

Fikret Otyam’ın üretiminin merkezinde insan ve Anadolu vardı. Gazeteci olarak Anadolu’yu dolaştı, röportajlarında karşılaştığı hayatları anlattı, fotoğraflarında insanları ve çevrelerini görüntüledi; ressam olarak da bu dünyayı tuvallerine taşıdı. Özellikle Gide Gide dizisi, Otyam’ın Anadolu’yla kurduğu uzun soluklu ilişkinin edebiyattaki en önemli karşılıklarından biri oldu. Röportajları, güçlü gözlem yeteneği ve kendine özgü anlatım dili sayesinde Cumhuriyet dönemi röportajcılığının dikkat çeken örnekleri arasında yer aldı.

Otyam’ın sanat hayatına bütünüyle bakıldığında, farklı alanlardaki çalışmalarının aynı kaynaktan beslendiği görülür: gördüğü insanı ve yaşadığı coğrafyayı kayda geçirmek. Onun kalıcı tarafı da burada ortaya çıkar. Anadolu’ya uzaktan bakmak yerine yollarına düştü, insanlarıyla karşılaştı ve gördüklerini yazı, fotoğraf ve resim aracılığıyla kendi sanat dünyasına taşıdı.

Fikret Otyam’ın Ödülleri

·         Harran, Hoyrat, Mayın ve Irıp ile 1962 TDK Deneme-Eleştiri-Gezi Ödülü

·         1957, 1963, 1965, 1966, 1967, 1969, 1976 ve 1977 Ankara Gazeteciler Cemiyeti Altın Kalem Armağanı

·         1998 Cumhurbaşkanlığı Büyük Kültür ve Sanat Ödülü

·         1998’de “Devlet Sanatçılığı” unvanını reddetti.

Fikret Otyam’ın Eserleri

Gezi Notları (Gide Gide dizisi):

·         Ha Bu Diyar, Ank.: Dost, 1959

·         Doğu’dan Gezi Notları, Ank.: Dost, 1960

·         Harran, Hoyrat, Mayın ve Irıp, Ank.: Forum, 1961

·         Uy Babo, Ank.: Dost, 1962

·         Topraksızlar, İst.: Yeditepe, 1963

·         Hû Dost, Ank.: Forum, 1965

·         Bir Karış Toprak İçin, Ank.: İmece, 1965

·         Oy Fırat, Asi Fırat, Denizi Yiyenler, Yaşama Duvarı Kızamık Melekleri, Ank.: İmece, 1966

·         Korku, Kaymakam Babo, Köprü Kara Tohum Topalları, Ank.: İmece, 1967

·         Can Pazarı, Vay Kurban, Hayvanlar ve İnsanlar, Ank.: Doğan, 1969

·         Ne Biçim Amerika Ne Biçim Rusya ve İran, Afganistan, Pakistan, Ank.: Ok, 1970

·         Arkadaşım Orhan Kemal ve Mektupları, Ank., 1975

·         Karasevdam Anadolum, İst.: Çağdaş, 1976

·         Mayınlı Topraklar Üzerinde, İst.: Çağdaş, 1977

·         Adı Yemendir, İst.: Yazko, 1981

·         Mayınlar Çiçek Açmaz, İst.: Yazko, 1983

·         Harran Koçaklaması, İst.: Boyut, 1987

·         Ey Samandağ Samandağ, İst.: Gerçek Sanat, 1991

·         Kırk Yıl Önce Kırk Yıl Sonra/Gelin Canlar Bir Olalım, Ank.: Ümit, 1994

Deneme:

·         Hu Dost Cancana, İst.: Günizi, 2002

·         Can Pazarı, İst.: Günizi, 2007

Anı-Röportaj:

·         Şu Bizim Gazi Paşa ve İsmet Paşa’lı Yıllar, İst.: Adam, 1984

Mektup:

·         Pavli Kardeş, İst.: Kaynak, 1985

·         Dosttan gelen Selamsın, İst.: Günizi, 2004

Çocuk Kitabı:

·         Can Arkadaş, İst.: Cem, 1978

·         Kanlı Gömlekler, Ank.: Köyün Çocuğu, 1978

·         Ceylanlar Suya İndi, İst.: Prospero, 1978

·         Ağlama Anam, İst.: Gendaş, 1991

Fotoğraf:

·         Fotoğraflar, 1978

·         Şiirli Fotoğraflar, 1997.

KAYNAKÇA: Necatigil, İsimler, 285; Fikret Otyam: Gazeteci-Ressam, Ank.: Halkbank, 1997; “Otyam, Fikret”, TDEA, VII, 161-162; K. Özsezgin, Türk Plastik Sanatçıları, İst., 1999, s. 364; Kim Kimdir, 528; Özgüç, I, 81