Mustafa Öneş Kimdir? Hayatı, Edebi Kişiliği ve Eserleri

Mustafa Öneş

        Mustafa Öneş Kimdir?

Mustafa Öneş (1935, Giresun – 19 Ocak 2017, İstanbul), Türk şiirinin özellikle 1960 sonrası gelişimini yakından izleyen şair ve eleştirmendir. Kendi şiirlerini yayımlayarak başladığı edebiyat yolculuğu, zamanla şiirin nasıl okunması ve değerlendirilmesi gerektiği üzerine yoğunlaşan bir eleştirmenlik çizgisine dönüştü. Bu yönüyle Öneş’in edebiyat serüveni, yalnızca kendi şiirlerini yazdığı bir dönemden ibaret kalmadı; çağdaş Türk şiirinin değişen yönelimlerini takip eden, bunları anlamlandırmaya çalışan uzun soluklu bir düşünce ve eleştiri uğraşına dönüştü.

Mustafa Öneş’in Hayatı

1935 yılında Giresun’da doğan Mustafa Öneş, öğrenim hayatını Giresun ve Erzurum liselerinde sürdürdü ve 1960 yılında lise eğitimini tamamladı. Daha sonra İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü’nden mezun oldu. Felsefe eğitimi, edebiyatla kurduğu ilişkinin düşünsel yönünü besleyen önemli bir birikim sağladı; özellikle şiiri yalnızca estetik bir ürün olarak değil, kendi içindeki anlam ve düşünce örgüsüyle birlikte değerlendirmesine zemin hazırladı.

Öneş’in çalışma hayatı da doğrudan edebiyat ve yayıncılık çevresinde şekillendi. Kitapçılık, metin yazarlığı ve redaktörlük yaptı. Kitap ve dergi çevresinin içinde bulunması, dönemin edebiyat ortamını yakından izlemesine ve şiir üzerine düşüncelerini zaman içerisinde daha sistemli bir biçimde geliştirmesine imkân verdi.

19 Ocak 2017 tarihinde İstanbul’da hayatını kaybeden Mustafa Öneş, geride özellikle 1960 sonrası Türk şiiri üzerine geliştirdiği eleştirel yaklaşımıyla hatırlanabilecek bir edebiyat mirası bıraktı.

Mustafa Öneş’in Edebi Kişiliği

Mustafa Öneş’in edebiyatla ilk ilişkisi şiir üzerinden başladı. İlk şiir denemeleri Giresun’da yayımlanan İleri gazetesinde yer aldı. Daha sonra dönemin önemli edebiyat dergileri arasında bulunan Varlık ve Yelken’de şiirlerini yayımlamayı sürdürdü. Bu ilk dönem, onun şair kimliğinin oluştuğu ve edebiyat dünyasında kendi sesini aradığı yılları temsil eder.

Ancak Öneş’in edebiyat içerisindeki asıl ağırlığı zamanla eleştiri alanında ortaya çıktı. 1966 yılında Yeni Dergi tarafından düzenlenen eleştiri yarışmasında birincilik kazanması, onun şiirden eleştiriye yönelişinde önemli bir dönüm noktası oldu. Bu başarı, Öneş’in yalnızca şiir yazan bir edebiyatçı olarak değil, şiirin yapısını, yönelimlerini ve dönemin poetik tartışmalarını değerlendiren bir eleştirmen olarak da öne çıkmasını sağladı.

Mustafa Öneş’in edebiyat serüvenindeki belirgin kırılma, şiir yazmaktan şiirin nasıl okunması gerektiği üzerine düşünmeye yönelmesidir.

1960 sonrası Türk şiiri, farklı estetik anlayışların, yeni şiir arayışlarının ve önceki kuşaklarla hesaplaşmaların yoğunlaştığı hareketli bir dönemdi. Öneş’in eleştirmenliği de bu ortamın içerisinde biçimlendi. Soyut, Yeni Dergi, Yeni Ortam ve Milliyet Sanat gibi dönemin önemli dergi ve gazetelerinde yayımladığı yazılarında özellikle 1960 sonrası şiir üzerine değerlendirmelerde bulundu.

Onun eleştiri anlayışında zaman içerisinde belirgin bir değişim görüldü. Başlangıç döneminde öznel eleştiriye ilgi gösteren Öneş, ilerleyen yıllarda daha çok nesnel eleştiri yöntemlerine bağlı bir tutum geliştirdi. Böylece kişisel beğeninin ve sezginin belirleyici olduğu bir eleştiri anlayışından, şiiri kendi özellikleri ve edebi bağlamı içerisinde değerlendirmeye yönelen daha nesnel bir yönteme doğru ilerledi.

Bu değişim, Öneş’in eleştirmenliğini yalnızca belirli şairler hakkındaki kişisel kanaatlerin toplamı olmaktan çıkararak, 1960 sonrası Türk şiirinin gelişimini anlamaya yönelik daha geniş bir edebiyat uğraşının parçası hâline getirdi.

Mustafa Öneş’in 1960 Sonrası Türk Şiirine Bakışı

Mustafa Öneş’in eleştirmen olarak üzerinde yoğunlaştığı temel alanlardan biri 1960 sonrası Türk şiiri oldu. Bu dönemin şiirini izlerken farklı dergi çevrelerinde ortaya çıkan arayışları, değişen şiir anlayışlarını ve şairlerin kendilerine açtıkları yeni alanları eleştirel bir dikkatle değerlendirdi.

Öneş’in yazıları, dönemin şiir ortamına yalnızca dışarıdan bakan değerlendirmeler olarak değil, şiirin kendi iç dinamiklerini anlamaya çalışan bir eleştiri çabası olarak önem kazandı. Şairlik deneyiminden gelen şiir bilgisi ile felsefe eğitiminin kazandırdığı düşünsel altyapı, onun şiire ilişkin değerlendirmelerinde birbirini tamamlayan iki ayrı birikim oluşturdu.

Bu nedenle Mustafa Öneş’in edebiyat içerisindeki yeri, yalnızca kendi şiirleriyle ölçülebilecek bir çerçevede ele alınmamalıdır. Onun asıl belirginleşen yönü, şiir üretiminin yanı sıra şiirin eleştirel olarak okunmasına katkıda bulunması ve kendi döneminin şiir hareketlerini yakından takip etmesidir.

Mustafa Öneş’in Eleştiri Anlayışı

Öneş’in eleştirmenliğinde zaman içinde yaşanan yöntem değişikliği, edebiyata yaklaşımındaki gelişimin de önemli bir göstergesidir. İlk yıllarında öznel eleştiriye duyduğu ilgi, edebiyat eserini eleştirmenin kişisel duyarlıkları üzerinden değerlendiren bir anlayışa yakın durduğunu gösterirken, ilerleyen yıllarda nesnel eleştiri yöntemlerine yönelmesi, metnin kendi özelliklerini ve edebi değerini daha bağımsız biçimde ele alma arayışını ortaya koydu.

Bu açıdan Mustafa Öneş’in eleştirmenliği, kendi içerisinde bir dönüşüm taşıyan uzun bir edebiyat serüvenidir. Şiirle başlayan yolculuğu, zamanla şiirin anlamını, yapısını ve dönem içerisindeki yerini sorgulayan bir eleştiri uğraşına dönüştü. Onu değerli kılan noktalardan biri de Türk şiirindeki değişimleri yalnızca izlemekle yetinmeyip bu değişimler üzerine düşünmesi ve yazmasıdır.

Mustafa Öneş, 1960 sonrası Türk şiirinin hareketli ve çok sesli atmosferinde, şair kimliğini eleştirmen kimliğiyle birlikte sürdüren edebiyatçılardan biri oldu. Giresun’da başlayan edebiyat yolculuğu, İstanbul’un yayın ve edebiyat çevrelerinde şekillendi; şiirden eleştiriye uzanan bu çizgide Öneş, özellikle çağdaş Türk şiirini anlamaya yönelik çalışmalarıyla kendi döneminin edebiyat tanıklığını yapan isimler arasında yer aldı.

Mustafa Öneş’in Ödülleri

·         “Nâzım Hikmet’in Şiiri” ile 1966 Yeni Dergi Eleştiri Yarışması

·         Şiir Kuşatması ile 2006 Memet Fuat Eleştiri Ödülü.

Mustafa Öneş’in Eserleri

Deneme:

·         Şair-Şiir Yazıları, İst.: Oğlak, 1996

·         Şiir Kuşatması, İst.: Say, 2007.

KAYNAKÇA: Necatigil, İsimler, 290; Kurdakul, Sözlük, 480; Karaalioğlu, 422.