 |
| Direktör Ali Bey |
Direktör Ali Bey Kimdir?
Direktör Ali Bey kimdir sorusu, Tanzimat edebiyatı ve Türk tiyatrosu tarihiyle ilgilenenler için önemli bir başlangıç noktasıdır. 19. yüzyıl Osmanlı aydınları arasında yer alan bu isim, hem mizah hem de tiyatro alanında etkili çalışmalar ortaya koydu ve Batılılaşma dönemi Türk edebiyatı içinde özgün bir konum edindi.
Direktör Ali Bey’in Hayatı
Direktör Ali Bey
(İstanbul, 1844 – İstanbul, 3 Şubat 1899) mizah yazarı ve oyun yazarı olarak
tanındı. Kaynaklarda adı Mehmet Âli veya Ömer Âli olarak geçse de eserlerinde
yalnızca Âli imzasını kullandı. Halep ve Şam vilayetlerinde görev yapan Yusuf
Cemil Efendi’nin oğlu olarak dünyaya geldi. İlk eğitimini özel hocalardan aldı
ve küçük yaşta Fransızca öğrendi.
Genç yaşta Tercüme
Odası’na girerek yaklaşık on yıl burada çalıştı ve yazı hayatına bu süreçte
başladı. 1873 yılında Karantina İdaresi başkâtibi oldu. 93 Harbi öncesinde
Varna mutasarrıfı olarak görev yaptı. 1885 yılında Düyun-ı Umumiye
müfettişliğine atandı ve doğu vilayetlerinde görev aldı. Ardından Hindistan’a
geçti. 1890-1893 yılları arasında Trabzon valiliği yaptı. 1894 yılında Düyun-ı
Umumiye direktörlüğüne getirildi ve “Direktör” lakabını bu görevle aldı. Mezarı
Göksu Mezarlığı’ndadır.
Direktör Ali Bey’in Edebi
Kişiliği
Direktör Ali Bey edebi
kişiliği bakımından Tanzimat birinci dönem sanatçıları arasında dikkat çekti. AhmetVefik Paşa’nın etkisini taşısa da halk diline daha fazla yaklaştı. Günlük
konuşma dilini, deyimleri ve kalıp ifadeleri ustalıkla kullandı. Bu yönüyle hem
sahne dilini geliştirdi hem de eserlerini daha geniş bir kitleye ulaştırdı.
Batılılaşma sürecinde
Osmanlı aydınları arasında yer alan Ali Bey, tiyatro ve mizah alanındaki
katkılarıyla kalıcı bir iz bıraktı.
Direktör Ali Bey'in Eserleri ve Sanatı
Direktör Ali Bey eserleri
incelendiğinde, Tanzimat dönemi tiyatrosu ve mizah geleneği içinde önemli bir
yer tuttuğu görüldü. Diyojen ve Çıngıraklı Tatar dergilerinde yayımladığı
yazılar, toplumsal ve siyasal eleştiriler içerdi ve Türk mizah edebiyatının
güçlü örnekleri arasında sayıldı.
Güllü Agop’un
yönettiği Osmanlı Tiyatrosu’nda görev aldı ve oyunculara diksiyon
eğitimi verdi. Bu katkı, Türk tiyatrosu tarihi açısından önemli bir gelişme
sağladı. En bilinen eserleri arasında Molière’den uyarladığı Ayyar Hamza ve
Letafet opereti yer aldı.
Direktör Ali Bey’in Eserleri
Oyun:
·
Misafiri İstiskal, İst.: Şevki Bey’in
Mtb., 1287/1870
·
Geveze Berber, İst.: Mekteb-i Sanayi Mtb.,
1289/1872
·
Letafet, İst., 1315/1897
Uyarlama:
·
Kokona Yatıyor yahut Madam Uykuda (Madam
est couchée, E. Granpe-V. Bernard), İst.: Tasvir-i Efkâr Mtb., 1287/1870
·
Ayyar Hamza (Les Fourberies de Scapin,
Molière), İst.: Şevki Bey Mtb., 1288/1871.
Diğer:
·
Seyahat Jurnali, (gezi notları) İst.: A.
Asadur yan
Mtb., 1314/1896
·
Lehçetü’l-hakayık, (mizahi sözlük) İst.:
Düyun-ı Umumiye Mtb., 1315/1897
·
Seyyareler, (mizahi öyküler) Kahire:
Kanun-ı Esasi Mtb., 1315/1897
Çeviri:
·
Gavo Minar ve Şürekâsı (E. Gondinet),
Trabzon, 1307/1891
·
Evlenmek İster Bir Adam (C. P. de Kock)
·
İst.: Zartaryan Fabrikası, 1290/1873
·
Ayyar Hamza (haz. M. N. Özön, İst.: Remzi,
1940)
·
Kokona Yatıyor (haz. D. Aksan, Ank.:
Dün-Bugün, 1961)
·
Letâfet (haz. B. Dürder, İst.: Remzi,
1961)
·
Lehçetü’l-hakayık ve Seyyâreler (haz. N.
Hacıeminoğlu, Ank., 1962)
Lehçetü’l-hakayık, Kokona Yatıyor, Misafiri
İstiskal, Ayyar Hamza, Seyahat Jurnali (haz. Ş. Kutlu, İst.: Tercüman, 1974)
yeni harflerle de yayımlanmıştır.
KAYNAKÇA: R. A. Sevengil,
Türk Tiyatrosu Tarihi, c. III, İst., 1968, s. 62-63, 66, 74; N. Akı, XIX.
Yüzyıl Türk Tiyatrosu, Ank., 1963, s. 36-40, 152-153; M. And, Tanzimat ve
İstibdat Döneminde Türk Tiyatrosu, Ank., 1972, s. 76-79, 119-122, 323-325;
Banarlı, RTET, II, 997-998, 1005; M. Kutlu, “Âlî Bey (Direktör)”, TDEA, I,
109-110; M. B. Varlık, “Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Mizah”, TCTA, IV, 1092-1095;
A. Uçman, “Âli Bey (Direktör)”, YYOA, I, 198.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder