Kül Tigin ve Orhun Kitabeleri

 

Giriş

Orhun Kitabeleri, Türk tarihinin ve edebiyatının en eski yazılı belgeleri arasında yer alarak hem dil hem de düşünce dünyasını yansıtan eşsiz eserler olarak kabul edilir. Bu anıtların yazarı olarak öne çıkan Yollug Tigin, Bilge Kağan’ın düşüncelerini aktarmakla birlikte, metinlere edebi bir kimlik kazandıran ilk Türk yazar olarak değerlendirilir.

Yollug Tigin ve Yazarlık Kimliği

Kültigin ve Bilge Kağan anıtlarının yazarı, her iki metin de Bilge Kağan’ın ağzından aktarılmış olmasına rağmen, “Kül Tigin atısı Yollug Tigin” olarak açıkça belirtilir. Anıtların sonunda yer alan ifadeler, bu metinlerin Yollug Tigin tarafından kaleme alındığını kesin biçimde ortaya koyar.

Metinlerde geçen:
“Bunça bitig bitigme
Kül Tigin atısı
Yollug Tigin bitidim
Yigirmi kün olurup bu taşka bu tamka kop
Yollug Tigin bitirdim”
ifadeleri, yazarın kendisini doğrudan tanıttığını gösterir.

Dil ve anlatım özellikleri bakımından Orhun Kitabeleri içinde yer alan Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtları ile Vezir Tonyukuk yazıtı karşılaştırılır. İlk iki yazıtta daha düzenli, ahenkli ve yer yer şiirsel bir anlatım görülürken, Vezir Tonyukuk yazıtında daha sade ve düzensiz bir dil kullanıldığı tespit edilir.

Bu değerlendirmeler doğrultusunda Yollug Tigin’in, Türk yazı dilini estetik ve ritmik bir düzeye taşıyan ilk isim olduğu sonucuna varılır.

Kül Tigin’in Hayatı ve Özellikleri

Kül Tigin 684 yılında doğmuş, İlteriş (Kutlug) Kağan ile İlbilge Hatun’un oğlu olarak dünyaya gelir. Babasını küçük yaşta kaybetmiş ve henüz 7 yaşındayken yetim kalır.

Genç yaşta askerlik hayatına atılmış, Göktürk ordularını yöneterek önemli başarılar elde etti. 706 yılında 50 bin kişilik Çin ordusunu yenilgiye uğratması, onun askeri dehasını ortaya koyan en önemli olaylardan biri olarak kabul edilir.

716 yılında tahta çıkan ağabeyi Bilge Kağan ile birlikte devleti uyum içinde yönetti. 27 Şubat 731 tarihinde hayatını kaybetmiş, ardından adına Kül Tigin Yazıtı diktirildi.

Orhun Kitabeleri’nin Konumu ve Önemi

Orhun Kitabeleri, Baykal Gölü’nün güneyinde, Orhun Irmağı vadisinde, Koşo Çaydam bölgesinde yer alır. Bu yazıtlar arasında en büyük ve en sağlam olanı Kül Tigin Yazıtı olarak öne çıkar.

Bu anıt, Göktürklerin Çin egemenliğinden kurtuluşunu ve Bilge Kağan’ın kardeşine duyduğu derin üzüntüyü anlatır. 732 yılında dikilen bu taş için Çin’den ustalar getirilir, Yollug Tigin ise metnin düzenlenmesi ve yazıya geçirilmesi sürecini yönetir.

Yazıtlar Orhun alfabesi ile yazılmış ve ilk olarak tarihçi Cüveyni tarafından eserinde anılır. Ancak bu taşlar uzun süre bilim dünyasında bilinmemiş, 18. yüzyılda yeniden keşfedildi.

Orhun Yazıtlarının Keşfi ve Çözülmesi

Orhun Kitabeleri’nin varlığı Batı dünyasına ilk kez Strahlenberg tarafından duyuruldu. Daha sonra Rus araştırmacı Yadrintsev, 1892 yılında Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarını buldu.

Fin ve Rus bilim heyetleri yazıtların kopyalarını yayımlamış, Danimarkalı bilim insanı Wilhelm Thomsen ise 1893 yılında Orhun yazısını çözmeyi başardı. Ardından Radloff ile birlikte metinlerin çeviri ve inceleme çalışmaları yapıldı.

Orhun Kitabeleri ve Vezir Tonyukuk Yazıtları

Orhun Kitabeleri üç ana yazıttan oluşmuştu: Kül Tigin, Bilge Kağan ve Vezir Tonyukuk yazıtları.

Kül Tigin Yazıtı

Bilge Kağan tarafından kardeşi adına 732 yılında diktirildi Yazıtın üç yüzünde Türkçe, bir yüzünde ise Çince metin yer alır.

Bilge Kağan Yazıtı

Kül Tigin yazıtına yakın bir konumda bulunmuş, Bilge Kağan’ın ölümünden sonra oğlu tarafından 735 yılında diktirildi. Metin yine Yollug Tigin tarafından kaleme alındı.

Vezir Tonyukuk Yazıtı

Diğer yazıtlardan daha doğuda yer almış ve iki taş halinde düzenlendi. Vezir Tonyukuk, bu yazıtta olayları kendi bakış açısından anlatır.

İlteriş Kağan’dan başlayarak birçok hükümdara vezirlik yapmış, devletin kuruluşunda önemli rol oynadı. Yazıtın 725 yılında dikildiği tahmin edilmiş ve metnin sonunda yazıyı kendisinin hazırlattığını ifade etti.

Bu durum, Vezir Tonyukuk’un yazarlığının Yollug Tigin’den daha eskiye dayandığını gösterir.

Sonuç

Orhun Kitabeleri, yalnızca tarihi bir belge değil, aynı zamanda Türk dilinin ilk edebi örnekleri arasında yer alan önemli eserler olarak kabul edildi. Yollug Tigin’in katkıları, bu metinleri sıradan bir anlatımdan çıkararak edebi bir düzeye taşımış, Vezir Tonyukuk ise kendi perspektifiyle bu mirasa farklı bir boyut kazandırmıştı.