Gülten Dayıoğlu Kimdir? Hayatı, Edebi Kişiliği ve Eserleri

 

Gülten Dayıoğlu

Gülten Dayıoğlu Kimdir?

Çocukluğun Güvencesi, Üç Kuşağın Ortak Hafızası: Gülten Dayıoğlu

Edebiyat tarihi, kelimelerle inşa edilen köprülerin tarihidir. Ancak çok az yazar, o köprünün üzerinden üç kuşağı birden el ele yürütebilme maharetine erişebilir. Modern Türk edebiyatında adı çocukluk ve gençlik kültürüyle özdeşleşen Gülten Dayıoğlu, soğuk satırlara sığmayacak kadar canlı, üretken ve adanmış bir edebi ömrün simgesidir.

O, yalnızca kitaplar yazan bir kalem değil; kuşaklar boyu çocukların hayal gücünü tahkim eden, onlara yaşamı edebi bir üslupla fısıldayan bir edebiyat işçisidir.

Gülten Dayığlu’nun Hayatı

Hukuk Koridorlarından Sınıf Tahtasına: Bir Hayatın İnşası

15 Mayıs 1935 yılında Kütahya’nın Emet ilçesinde dünyaya gelen Gülten Dayıoğlu’nun ilk gençlik yılları, Anadolu’nun farklı coğrafyalarını adımlayarak geçti. Bu yer değiştirmeler, onun gözlem yeteneğini bileyen ve ileride eserlerine can verecek olan insan manzaralarını hafızasına kazıyan ilk edebi sermayesi oldu.

İstanbul Atatürk Kız Lisesini bitirdikten sonra İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesine adım atan Dayıoğlu, aslında rasyonel ve kurallı bir dünyanın eşiğindeydi. Ancak hayatın ona çizdiği asıl rota, adliye koridorlarından çok okul sıralarına çıkıyordu. İçindeki anlatma ve öğretme tutkusu ağır basınca, hukuk eğitimini yarıda bırakarak dışarıdan sınavlara girdi ve ideali olan ilkokul öğretmenliğine adım attı.

15 yıl boyunca tebeşir kokusunu içine çeken, çocuk psikolojisini doğrudan sınıf kürsüsünden gözlemleyen Dayıoğlu, bu süreci şu temel gerçekle taçlandırdı: Çocuğa görelik. 1977 yılında öğretmenlikten istifa edip tamamen yazarlığa yöneldiğinde, arkasında binlerce öğrencinin saf sevgisini ve çocuk ruhunun haritasını bırakmıştı.

İlk Kalem Oynatıştan "Fadiş" Efsanesine

Dayıoğlu’nun edebiyat yolculuğu, henüz ilkokul üçüncü sınıftayken vizyoner bir öğretmenin onun elinden tutup yazıya yönlendirmesiyle başladı. Bu erken filizleniş, 1963 yılında ilk kitabı Bahçıvanın Oğlu ile somut bir esere dönüştü.

Ancak Türk çocuk edebiyatında bir milat kabul edilen o büyük kırılma 1971 yılında yaşandı: Fadiş.

"Fadiş, sadece bir çocuk romanı karakteri değil; Anadolu’nun bağrından kopup gelen, hüznü ve umudu aynı anda sırtlayan, bu topraklara ait bir büyüme hikayesidir."

Yayınlandığı günden bu yana kesintisiz baskılarla milyonlarca çocuğun ilk göz ağrısı olan Fadiş, edebi gücünü zamana meydan okuyarak kanıtladı. Öyle ki bir roman kahramanının doğumu, akademik dünya ve sivil toplum tarafından ulusal nitelikte bilimsel sempozyumlarla kutlandı; Fadiş’in 30. yaş günü 2001’de, 40. yaş günü ise 2011’de Ankara, Marmara, Eskişehir Osmangazi Üniversiteleri ve Çocuk Vakfı öncülüğünde edebi bir saygı duruşuna dönüştü.

Sınırları Aşan Bir Kalem ve Dünya Gezginliği

Gülten Dayıoğlu’nun dünyası Türkiye sınırları ile mahsur kalmadı. O, evrensel çocuk ruhunun izini süren bir Dünya Gezgini oldu. Altı kıtayı kapsayan yolculuklarında edindiği izlenimleri 12 gezi kitabı ile ölümsüzleştirdi; bu eserlerin birçoğu okullarda genç dimağlar için birer kaynak kitap haline geldi.

Bu küresel vizyon, eserlerinin dış dünyada yankı bulmasını da geciktirmedi. Roman ve öyküleri İngilizce, Almanca, Macaristan dili, İsveççe, Rusça, Mısır ve Pakistan dillerine çevrildi.

• Uluslararası Başarı: Almancaya çevrilen Dünya Çocukların Olsa romanı, 1984 yılında Alman Yayıncılar Birliği tarafından dünya çapında düzenlenen "Gençliğe Yarın Umudu Veren 300 Kitap" seçkisine girmeyi başardı.
• Sosyal Sorumluluk ve Gazetecilik: O sadece kurgu dünyasında kalmadı; 1967-1987 yılları arasında Cumhuriyet ve Milliyet gazetelerinde, ilköğretim sorunları ile yurtdışındaki gurbetçi işçi çocuklarının eğitim açmazlarını irdeleyen sosyolojik inceleme yazıları yayımladı.

Gülten Dayıoğlu’nun Edebi Kişiliği

Edebi Kimliği: Gelenekten Bilimkurguya Uzanan Çizgi

Gülten Dayıoğlu’nun edebiyat dünyasındaki asıl dehası, tek bir türe hapsolmayı reddeden o geniş vizyonunda saklıdır. Kalemi; köy edebiyatının gerçekçi zemininden başlar, tarihi romanların derinliğine uğrar ve oradan fantastik kurgu ile bilimkurgunun sınırlarına kadar uzanır.

• Dilin Sihri: Kitaplarında çocukları okumaya küstürmeyecek, aksine onları metnin içine çekecek berrak, akıcı ve sevgi dolu bir dil kullandı.
• Köklerden Beslenmek: Kurgularını inşa ederken Türk masal geleneğinin motiflerinden ve anlatım zenginliğinden ustaca faydalandı.
• Edebi Mecralar: Çocukluk hafızamızda yer eden öykülerini Milliyet Çocuk, Hürriyet Çocuk ve Doğan Kardeş gibi dönemin en nitelikli dergilerinde okuyucuyla buluşturdu.

Vefa, Ödüller ve Kurumsallaşan Bir Adanmışlık

Yazın hayatı boyunca TRT başta olmak üzere pek çok sivil toplum kuruluşu, vakıf ve dernek tarafından ödüllendirilen Dayıoğlu, 1997-2007 yılları arasında Tömer, Milli Eğitim Bakanlığı ve Türkiye Kütüphaneciler Birliğinin ortak araştırmaları neticesinde üç kez "Türkiye'nin En Çok Okunan ve En İyi Çocuk ve Gençlik Kitabı Yazarı" ilan edildi.

Doğduğu topraklar olan Emet’te adı bir caddeye verilerek ölümsüzleştirilen yazar, hayatını paylaştığı hemşehrisi merhum Avukat Ahmet Cevdet Dayıoğlu (1929-2021) ile birlikte, edebiyata olan borcunu kalıcı bir mirasa dönüştürdü. İki çocuk ve üç torun sahibi olan yazar, Fransızca ve İngilizce dillerine olan hakimiyetinin de sağladığı vizyonla, 2006 yılında "Gülten Dayıoğlu Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Vakfı"nı kurdu. Bu vakıf, onun ömrünü adadığı çocuk edebiyatına nitelikli eserler ve yeni kalemler kazandırmaya devam eden en büyük anıtıdır.

1963-2022 yılları arasında 7-18 yaş grubu için tam 92 kitap üreten Gülten Dayıoğlu, sadece bir yazar değil; Türk edebiyatında çocukluğun, saflığın ve geleceğe duyulan umudun sarsılmaz güvencesi olarak Türk edebiyatındaki yerini aldı.

Gülten Dayıoğlu’nun Ödülleri

·         Döl ile 1965 Yunus Nadi Öykü Ödülü (ikincilik)

·         Leylek Karda Kaldı ve Güzel Hanım ile 1975 Arkın Çocuk Edebiyatı ve Masal Ödülü

·         “Gül Gelin” ile 1987 Türkiye Aile Sağlığı ve Planlaması Vakfı Öykü Ödülü

·         Kafdağının Ardına Yolculuk ile 1987 Kültür ve Turizm Bakanlığı Çocuk Edebiyatı Ödülü

·         Parbat Dağı’nın Esrarı ile 1989 İzmir Büyükşehir Belediyesi Çocuk Romanı Ödülü

·         1990 Altın Kitap Ödülü

·         1991 Çocuk Vakfı Çocuk Edebiyatı Ödülü.

Gülten Dayıoğlu’nun Eserleri

Öykü:

·         Döl, İst.: Oğul, 1970

·         Geride Kalanlar, Ank.: Bilgi, 1975 (İsveç, 1983)

·         Geriye Dönenler, İst.: Altın Kitaplar, 1986 (Berlin, 1986)

Çocuk ve gençlik Kitabı:

·         Bahçıvanın Oğlu, İst.: Rafet Zaimler, 1963

·         Kötülüğün Cezası, İst.: Rafet Zaimler, 1963

·         Ömer’in Kaderi, İst.: Rafet Zaimler, 1963

·         Sihirli Elmalar, İst.: Rafet Zaimler, 1963

·         Arkadaş Sevgisi, İst.: Rafet Zaimer, 1965

·         Bıdıcık Fare, İst.: Rafet Zaimler, 1965

·         Uçan Motor, İst.: Rafet Zaimler, 1965

·         Karafatmaların Kralı, İst.: Rafet Zaimler; Kırmızı Bisikletin Binicisi, Ank.: Halk Eğitim, 1965

·         Deli Bey, İst.: Rafet Zaimler, 1965

·         Dilek’in Köpeği, İst.: Rafet Zaimler, 1965

·         Pireler Padişahı, İst.: Rafet Zaimler, 1965

·         Erol’un Rüyası, İst.: Rafet Zaimler, 1965

·         Sokakların Suçu, İst.: Rafet Zaimler, 1965

·         Dört Kardeştiler, İst.: Altın Kitaplar, 1971

·         Fadiş, İst.: Altın Kitaplar, 1971

·         Suna’nın Serçeleri, İst.: Altın Kitaplar, 1971

·         Yurdumu Özledim, İst.: Altın Kitaplar, 1977 (Berlin, 1985)

·         Leylek Karda Kaldı ve Güzel Hanım, Ank.: Kültür Bakanlığı, 1979

·         Ben Büyüyünce, İst.: Altın Kitaplar, 1979

·         Dünya Çocukların Olsa, İst.: Altın, 1981

·         Akıllı Pireler, İst.: Altın Kitaplar, 1982

·         Kır Gezisi, Ank.: Üner, 1983

·         Şenlik Günü, Ank.: Üner, 1983

·         Azat Kuşu, Ank.: Üner, 1984

·         Kumluktaki Yavru Martı, Ank.: Üner, 1984

·         Sıcak Ekmek, Ank.: Üner, 1984

·         Uçurtma, Ank.: Üner, 1984

·         Ölümsüz Ece, İst.: Altın Kitaplar, 1985

·         Işın Çağı Çocukları, Almanya, 1987

·         Neşeli Boyacı, Ank.: Üner, 1988

·         Küskün Ayıcık, Ank.: Üner, 1989

·         Parbat Dağı’nın Esrarı, İst.: Altın Kitaplar, 1989

·         Yaşanmış Hayvan Öyküleri I, II, Ank.: Üner, 1991

·         Midos Kartalının Gözleri, İst.: Altın Kitaplar, 1991

·         Tuna’dan Uçan Kuş, İst.: Altın Kitaplar, 1992

·         Yeşil Kiraz, İst.: YKY, 1992

·         Yeşil Kiraz 2, İst.: YKY, 1995

·         Sekizinci Renk, İst.: Altın Kitaplar, 1997

·         Gökyüzündeki Mor Bulutlar, İst.: Altın Kitaplar, 1997

·         Ganga, İst.: Altın Kitaplar, 1997

·         Yada’nın Gizil Gücü, İst.: Altın Kitaplar, 2007

Ayşegül dizisi (Gilbert Delahaye’den çeviri-uyarlama):

·         Ayşegül Seyahatte, İst.: Sümer, 1966

·         Ayşegül Kampta, İst.: Sümer, 1966

·         Ayşegül Evde, İst.: Sümer, 1966

·         Ayşegül Alışverişte, İst.: Sümer, 1968

·         Ayşegül Çiftlikte, İst.: Sümer, 1968

·         Ayşegül Denizde, İst.: Sümer, 1968

·         Ayşegül Ev Kedisi ile Sokak Kedisi (M. Englebert), İst.: Sümer, 1968

·         Ayşegül Fuarda (L. Bienvenu), İst.: Sümer, 1968

·         Ayşegül Kaz ile Tavşan (J. Dethise), İst.: Sümer, 1968

·         Ayşegül Uyuyan Prenses, İst.: Sümer, 1968

·         Ayşegül Uludağ’da, İst.: Sümer, 1970

Ece ile Yüce dizisi:

·         Yüce Nasıl Kanatlandı?, Ank.: Üner, 1989

·         Yüce Kim Biliyor musunuz?, Ank.: Üner, 1989

·         Minik Fide Çiçek Açtı, Ank.: Üner, 1989

·         Kıskanç Bebekler, Ank.: Üner, 1989

·         Ece, Yüce ile Nasıl Başedecek?, Ank.: Üner, 1989

·         Ece’nin Turist Arkadaşları, Ank.: Üner, 1989

·         Ece’nin Kardeşi Doğdu, Ank.: Üner, 1989

·         Ece’nin Çorapları Çok Gülünç, Ank.: Üner, 1989

·         Ece’den Mektup Geldi, Ank.: Üner, 1989

·         Ece Yazar Olmak İstiyor, Ank.: Üner, 1989

·         Ece Okula Başladı, Ank.: Üner, 1989

·         Ece Kümese Girip Bitlendi, Ank.: Üner, 1989

·         Ece Abla Oluyor, Ank.: Üner, 1989

·         Duvardaki Gölgeler, Ank.: Üner, 1989

·         Çok Gülünç Bir Şey Oldu, Ank.: Üner, 1989

·         Aydede Kime Gülüyor?, Ank.: Üner, 1989

·         Annem Beni Seviyor mu?, Ank.: Üner, 1989

·         Anneler Hem Sever Hem Döver, Ank.: Üner, 1989

·         Ah Şu Televizyon, Ank.: Üner, 1989

·         Ablalar Yaramazlık Yapar mı?, Ank.: Üner, 1989

Gezi:

·         Kafdağının Ardına Yolculuk, Ank.: Üner, 1987

·         Okyanuslar Ötesine Yolculuk, İst.: YKY, 1990

·         Efsaneler Ülkesi Çin’e Yolculuk, Ank.: Üner, 1990

·         Kangurular Ülkesi Avustralya’ya Yolculuk, Ank.: Üner, 1991

·         Kenya’ya Yolculuk, İst.: YKY, 1993

·         Mısır’a Yolculuk, İst.: YKY, 1994

·         Meksika’ya Yolculuk, İst.: YKY, 1995

·         Hindistan’a Yolculuk ve Nepal Gezisi, İst.: YKY, 1996

·         Bambaşka Ülke Amerika’ya Yolculuk, İst.: Altın Kitaplar, 2000

·         Gizemli Buzullar Kıtası Antartika ve Patagonya’ya Yolculuk, İst.: Altın Kitaplar, 2006

 Kurgubilim:

·         Kıyamet Çocukları, İst.: Altın Kitaplar, 2001

·         Alacakaranlık Kuşları, İst.: Altın Kitaplar, 2006

·         Kıyamet Çiçekleri, İst.: Altın Kitaplar, 2006

KAYNAKÇA: https://www.gultendayioglu.com/, Necatigil, İsimler, 122; A. Kabacalı, Gülten Dayıoğlu 30 Yıl Çocuklarla Soluk Soluğa, İst., 1993; K. Ateş, Gülten Dayıoğlu’nun Çocuk Romanları, Ank., 1998.