Mehmed Fuad Köprülü Kimdir? Hayatı, Edebi Kişiliği ve Eserleri

 

Mehmed Fuad Köprülü

Türk edebiyat tarihi ve Türkoloji alanında yaptığı çalışmalarla kalıcı izler bırakan Mehmed Fuad Köprülü, akademik kimliği ve siyasi görevleriyle Cumhuriyet döneminin en önemli isimleri arasında yer aldı. Edebiyat araştırmalarına bilimsel yöntem kazandıran Köprülü, hem Türkiye’de hem de Avrupa’da büyük saygınlık elde etti. Peki, Mehmed Fuad Köprülü Kimdir? İşte Türk kültür ve edebiyat dünyasına yön veren önemli ismin yaşam öyküsü.

Mehmed Fuad Köprülü Kimdir?

Mehmed Fuad Köprülü (4 Aralık 1890, İstanbul – 28 Haziran 1966, İstanbul), Türk edebiyat tarihçisi, Türkolog, akademisyen, siyasetçi ve devlet adamı olarak tanındı. Türk edebiyatının tarihsel gelişimini bilimsel yöntemlerle inceleyen Köprülü, modern Türk edebiyat tarihçiliğinin kurucularından biri kabul edildi.

Mehmed Fuad Köprülü’nün Hayatı

Mehmed Fuad Köprülü, mahkeme başkâtibi Köprülüzade Faiz Bey ile Hatice Hanım’ın oğlu olarak İstanbul’da dünyaya geldi. Eğitim hayatına Ayasofya Rüştiyesi ve Mercan İdadisi’nde devam etti. Daha sonra Hukuk Mektebi’ne kaydoldu ancak öğrenimini tamamlamadan okuldan ayrıldı. Bu dönemde edebiyata yöneldi, özel Fransızca dersleri aldı ve babasının zengin kütüphanesinden yararlanarak kültürel birikimini geliştirdi.

II. Meşrutiyet sonrasında kurulan Fecr-i Ati topluluğuna katıldı. Mehasin, Servet-i Fünun ve Muhit dergilerinde şiirler yayımladı; Tanin gazetesinde edebiyat üzerine yazılar kaleme aldı. Aynı yıllarda çeşitli okullarda Türkçe ve edebiyat dersleri verdi. Türk Bilgi Derneği, Türk Yurdu Cemiyeti, Türk Ocağı ve Asar-ı İslamiye ve Milliye Tetkik Encümeni gibi kurumların çalışmalarında görev aldı.

Akademik Kariyeri ve Bilimsel Çalışmaları

1913 yılında Darülfünun Edebiyat Fakültesi Türk Edebiyatı Tarihi müderrisliğine atandı. Akademik başarıları kısa sürede dikkat çekti. 1923 yılında Edebiyat Fakültesi reisliğine seçildi ve 1924 yılında Türkiyat Enstitüsü’nü kurdu.

Bilimsel çalışmaları Avrupa’da da ilgi gördü. 1925 yılında Sovyet Bilimler Akademisi üyeliğine, 1926 yılında Macar Bilim Cemiyeti üyeliğine seçildi. 1927 yılında Türk Tarih Encümeni başkanlığı görevini üstlendi. Aynı yıl Heidelberg Üniversitesi tarafından fahri doktora unvanı aldı. Daha sonra Sorbonne Üniversitesi ve Atina Üniversitesi de kendisine fahri doktora verdi. 1933 yılında ordinaryüs profesör unvanını aldı.

Uluslararası Saygınlığı

Köprülü, birçok uluslararası bilimsel toplantıda Türkiye’yi temsil etti. Türk kültürü, tarihi ve edebiyatı üzerine yaptığı araştırmalar sayesinde dünya çapında tanınan bir akademisyen hâline geldi. Özellikle Türk edebiyatının kökenleri ve gelişimi üzerine ortaya koyduğu görüşler, alanında önemli referanslar arasında yer aldı.

Siyasi Hayatı

Mehmed Fuad Köprülü, 1934 yılında Kars milletvekili seçilerek Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne girdi. 1943 yılında üniversite yaşamından ayrıldı ve siyasi faaliyetlere ağırlık verdi. 1946 yılında Demokrat Parti’nin kurucuları arasında yer aldı.

1950 ile 1956 yılları arasında dışişleri bakanlığı, devlet bakanlığı, başbakan yardımcılığı ve vekâleten millî savunma bakanlığı görevlerini yürüttü. Siyasi yaşamı, Demokrat Parti’den ayrıldığı 1957 yılına kadar sürdü.

Vefatı

1960 İhtilali sonrasında bir süre tutuklandı, ardından serbest bırakıldı. 1964 yılında Londra’daki School of Oriental and African Studies tarafından haberleşme üyeliğine seçildi. 1965 yılında Ankara’da geçirdiği trafik kazasının ardından sağlığı bozuldu. Tedavi sürecinin ardından 28 Haziran 1966 tarihinde İstanbul’da hayatını kaybetti. Mezarı, İstanbul Divanyolu’nda bulunan Köprülü Mehmed Paşa Camii haziresindedir.

Türk edebiyat tarihçiliğinin kurumsallaşmasında büyük rol oynayan Mehmed Fuad Köprülü, akademik çalışmaları ve devlet görevleriyle Türk düşünce hayatının en etkili isimlerinden biri olarak anıldı.

Mehmed Fuad Köprülü’nün Edebi Kişiliği

Türk Edebiyat Tarihçiliğinin Kurucusu

Türk edebiyatını bilimsel yöntemlerle inceleyen isimler arasında özel bir yere sahip olan Mehmed Fuad Köprülü, modern edebiyat tarihçiliğinin Türkiye’deki öncüsü olarak kabul edilir. Özellikle Türk kültürü, tarihi ve edebiyatı üzerine yürüttüğü araştırmalarla akademik dünyada kalıcı bir etki bıraktı. Mehmed Fuad Köprülü’nün Edebi Kişiliği, yalnızca eserleriyle değil, geliştirdiği bilimsel yaklaşımıyla da Türk düşünce hayatına yön verdi.

Mehmed Fuad Köprülü’nün Edebi Kişiliği ve Bilimsel Yaklaşımı

II. Meşrutiyet sonrasında Türkçülük düşüncesinin güç kazandığı dönemde çalışmalarını sürdüren Köprülü, Türk edebiyatını sistemli ve bilimsel bir bakış açısıyla değerlendirdi. Ziya Gökalp’in fikir dünyasında ortaya koyduğu görüşlere paralel biçimde hareket etti ve Türk edebiyatının tarihsel gelişimini akademik yöntemlerle ele aldı.

1910 yılından sonra Türk edebiyatı tarihi üzerine yoğunlaşan araştırmacı, yüzyıllar boyunca oluşan edebi birikimi bütüncül bir anlayışla inceledi. Edebiyat tarihini yalnızca eserler ve yazarlar üzerinden değerlendirmedi; dönemin sosyal, siyasi ve kültürel şartlarını da dikkate aldı. Böylece Türkiye’de modern anlamda edebiyat tarihi anlayışının temellerini attı.

Türk Edebiyatı Tarihinde Usul Anlayışı

Köprülü’nün 1913 yılında yayımladığı “Türk Edebiyatı Tarihinde Usul” adlı makalesi, Türk edebiyat araştırmalarında önemli bir dönüm noktası oluşturdu. Fransız edebiyat tarihçisi Gustave Lanson’un yöntemlerinden yararlandı ve edebiyat tarihinin bilimsel esaslara dayanması gerektiğini savundu.

Bu yaklaşım sayesinde tarih araştırmalarının yalnızca olayları sıralamakla sınırlı kalmaması gerektiğini ortaya koydu. Tarihi gelişmelerin arkasındaki toplumsal, ekonomik ve siyasi etkenleri değerlendirdi. Aynı anlayışı edebiyat incelemelerine de uyguladı ve edebi şahsiyetleri yetiştikleri çevreyle birlikte ele aldı.

Türk Edebiyatını Geniş Bir Coğrafyada Değerlendirdi

Köprülü, Türk edebiyatını yalnızca Anadolu merkezli bir çerçevede değerlendirmedi. Türk kültürünün farklı coğrafyalardaki gelişimini inceleyerek edebiyat tarihine geniş bir perspektif kazandırdı. Bu yaklaşım, sonraki araştırmalar için önemli bir yöntem oluşturdu.

Eserlerinde Tarihi ve Kültürel Derinlik

Genç yaşta uluslararası bilim çevrelerinde tanınmasını sağlayan “Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar” adlı eserinde Ahmet Yesevi ile Yunus Emre’yi tarihi kaynaklar ışığında değerlendirdi. Bu iki önemli mutasavvıf şairi, efsanelerden uzaklaştırarak tarihsel gerçeklik içinde ele aldı.

Modern Türk edebiyat tarihçiliğinin temel eserlerinden biri kabul edilen “Türk Edebiyatı Tarihi” adlı çalışmasında ise İslamiyet öncesi dönemden başlayarak XIV. yüzyıla kadar uzanan edebi gelişmeleri inceledi. Eserleriyle Türk edebiyatının kökenlerini ve gelişim süreçlerini bilimsel verilerle ortaya koydu.

Türk Kültürüne Katkıları

Mehmed Fuad Köprülü’nün çalışmaları yalnızca edebiyat tarihiyle sınırlı kalmadı. Türk uygarlığı, kültür tarihi, hukuk tarihi, dil araştırmaları, sanat ve müzik tarihi gibi alanlarda da önemli incelemeler gerçekleştirdi. Ortaya koyduğu eserler, yerli ve yabancı araştırmacıların başvurduğu temel kaynaklar arasında yer aldı.

Bugün Mehmed Fuad Köprülü’nün Edebi Kişiliği, bilimsel yöntemlere dayanan araştırmacı kimliği, disiplinler arası yaklaşımı ve Türk edebiyat tarihçiliğine kazandırdığı yeniliklerle değerlendirilir. Türk kültür ve edebiyat araştırmalarında açtığı yol, sonraki kuşak akademisyenlere güçlü bir miras bıraktı.

Sonuç

Mehmed Fuad Köprülü, yalnızca bir edebiyat tarihçisi değil, aynı zamanda Türk kültür ve düşünce hayatına yön veren önemli bir bilim insanı ve devlet adamı olarak öne çıktı. Türk edebiyatını tarihsel, toplumsal ve kültürel bağlamlarıyla inceleyen yaklaşımı sayesinde Türkiye’de modern edebiyat tarihçiliğinin temellerini attı. Özellikle Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar ve Türk Edebiyatı Tarihi gibi eserleriyle Türk edebiyat araştırmalarına yeni bir yöntem kazandırdı.

Akademik çalışmalarıyla uluslararası saygınlık elde eden Köprülü, Türk tarihi, kültürü, dili ve medeniyeti üzerine yaptığı incelemelerle sonraki kuşak araştırmacılar için güçlü bir kaynak oluşturdu. Siyasi yaşamında üstlendiği görevlerle de ülkenin önemli dönemlerine tanıklık etti. Bugün Mehmed Fuad Köprülü’nün adı, bilimsel titizliği, geniş kültürel birikimi ve Türk edebiyatına kazandırdığı kalıcı katkılarla anıldı.

Mehmed Fuad Köprülü’nün Eserleri

Edebiyat-Edebiyat Tarihi:

·         Hayat-ı Fikriye, İst.: Fecr-i Ati Ktp., 1325/1909

·         Yeni Osmanlı Tarih-i Edebiyatı, (Şahabettin Süleyman’la) İst.: Şirket-i Mürettibiye Mtb., 1332/1916

·         Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar, İst.: Matbaa-i Amire, 1919

·         Tevfik Fikret ve Ahlakı, İst.: Kanaat, 1918

·         Nasrettin Hoca, İst.: Kanaat, 1918

·         Türk Edebiyatı Tarihi, İst.: Matbaa-i Amire, 2 c., 1920-21 (değişiklerle İst.: Milli Mtb., 1926); Bugünkü Edebiyat, İst.: İkbal, 1342/1924

·         Azeri Edebiyatına Ait Tetkikler, Bakû: Azer Neşr, 1926

·         Milli Edebiyat Cereyanının İlk Mübeşşirleri ve Divan-ı Türki-i Basit, İst.: Türkiyat Ens., 1928

·         XVII. Asır Saz Şairlerinden Gevheri, İst.: Türkiyat Ens., 1929

·         XIX. Asır Saz Şairlerinden Erzurumlu Emrah, İst.: Türkiyat Ens., 1929

·         XVI. Asır Sonuna Kadar Türk Saz Şairleri, Türkiyat Ens., 1930

·         XVII. Asır Saz Şairlerinden Kayıkçı Kul Mustafa ve Genç Osman Hikâyesi, İst.: Türkiyat Ens., 1930

·         Eski Şairlerimiz, (divan edebiyatı antolojisi) İst.: Ahmet Halit, 1932

·         Türk Dili ve Edebiyatı Hakkında Araştırmalar, İst.: Kanaat, 1934

·         Anadolu’da Türk Dili ve Edebiyatının Tekâmülüne Bir Bakış, İst.. Akşam B., 1934

·         Türk Halk Edebiyatı Ansiklopedisi: Ortaçağ ve Yeniçağ Türklerinin Halk Kültürü Üzerine Coğrafya, Etnoğrafya, Etnoloji, Tarih ve Edebiyat Lügatı, İst.: Türkiyat Ens., 1935

·         Ali Şir Nevai, Ank.: Türk Tarih Kurumu, 1941

·         Edebiyat Araştırmaları, (makaleler) Ank.: Türk Tarih Kurumu, 1966

·         Türk Saz Şairleri II: XVI-XVIII. Asırlar, İst.: Kanaat Ktp., 1940

·         Türk Saz Şairleri III: XIX-XX. Asırlar, İst.: Kanaat, 1941 (yb TürkSaz Şairleri, 5 c., [XV.-XIX. yüzyıllar], Ank., 1962-1965)

Tarih-Kültür Tarihi:

·         Türkiye Tarihi I: Menşelerden Anadolu İstilasına Kadar Türkler, İst.: Kanaat, 1923

·         Türk Tarih-i Dinisi, İst.: Darülfünun Mtb., 1341/1925

·         Samanoğlulları 874-1005, Ank.: Başvekâlet Müdevvenat B., 1931?

·         Ortazaman Türk Hukuki Müesseseleri, İst.: Burhanettin B., 1937

·         Les origines de l’Empire Ottoman, Paris, 1935 (Türkçe basım: Osmanlı Devletinin Kuruluşu, Ank., 1959)

·         İslam Medeniyeti Tarihi, (W. Barthold’un Kultura Musulmanstva adlı yapıtının çevirisinin notlar ve açıklamalarla yayımı) İst.: Kanaat, 1940

·         Bizans Müesseselerinin Osmanlı Müesseselerine Tesiri, İst.: Ötüken, 1981

Diğer:

·         Demokrasi Yolunda, 1964

KAYNAKÇA: Şerif Hulusi Sayman, Ord. Prof. Dr. Fuad Köprülü’nün Yazıları İçin Bibliyografya (1913-1934), İst., 1935; 60. Doğum Yılı Münasebetiyle Fuad Köprülü Armağanı, Ank., 1953; Türk Kültürü, (Köprülü özel sayısı) S. 47 (Eylül 1966); Türkiyat Mecmuası, (Köprülü hatıra sayısı) c. XV, İst., 1969; Köprülü’nün Edebi ve Fikri Eserlerinden Seçmeler, (haz. Orhan Köprülü) İst., 1972; H. Berktay, Cumhuriyet İdeolojisi ve Fuat Köprülü, İst., 1983; M. Kutlu-N. Birinci, “Köprülü, Mehmed Fuad”, TDEA, V, 411-415; A. Uçman, “Köprülü, Mehmed Fuad”, YYOA, II, 36-37.