Mehmet Kaplan Kimdir? Hayatı, Edebi Kişiliği ve Eserleri

Prof. Dr. Mehmet Kaplan

 

Mehmet Kaplan Kimdir?

 Türk Edebiyatının Önemli Eleştirmeni

Mehmet Kaplan, Türk edebiyatı alanında geliştirdiği yorum yöntemleri ve akademik çalışmalarıyla öne çıkan önemli bir eleştirmen, edebiyat tarihçisi ve yazardı. 18 Mart 1915 tarihinde Sivrihisar’da doğdu, 23 Ocak 1986 tarihinde İstanbul’da öldü. Edebiyat incelemelerine getirdiği disiplinli yaklaşım sayesinde modern Türk edebiyatı araştırmalarına yön verdi ve akademik dünyada kalıcı izler bıraktı.

Mehmet Kaplan’ın Hayatı

Mehmet Kaplan’ın Hayatı, Türkiye’de edebiyat biliminin kurumsallaşma süreciyle yakından ilişkili oldu. Yazılarında zaman zaman Nuri Hisar, Ruhi Çınar, K. Domaniç, Nuri Tarhan, Osman Okatan ve Osman Selçuk imzalarını kullandı. Halil İbrahim Bey ile Fatma Hanım’ın oğlu olarak dünyaya geldi. İlköğrenimini Sivrihisar’da 1928 yılında tamamladı. Ardından Eskişehir Lisesi’nde öğrenim gördü. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü’nden 1939 yılında mezun oldu.

Aynı yıl Türkiyat Enstitüsü’nde görev aldı, ardından yeni kurulan 19. Asır Türk Edebiyatı Kürsüsü’nde Ahmet Hamdi Tanpınar’ın ilk asistanı oldu. Namık Kemal üzerine hazırladığı tezle 1942 yılında doktor unvanını aldı. Tevfik Fikret çalışmasıyla 1944 yılında doçent, Şiir Tahlilleri adlı eserleriyle 1953 yılında profesör oldu. Erzurum Atatürk Üniversitesi’nde kurucu dekan olarak görev yaptı ve halk edebiyatı araştırmalarının gelişmesine öncülük etti. Daha sonra İstanbul Üniversitesi’nde bölüm başkanlığı ve Türkiyat Enstitüsü müdürlüğü görevlerini üstlendi. Fransa, İngiltere, Almanya ve İsviçre’de araştırmalar yaptı. 1984 yılında emekli oldu.

Mehmet Kaplan’ın Edebi Kişiliği

Mehmet Kaplan’ın Edebi Kişiliği, şiirle başlayan ancak inceleme ve düşünce yazılarıyla şekillenen bir çizgi izledi. Çok sayıda dergi ve gazetede yayımlanan makale, deneme ve konferans metinleriyle geniş bir etki alanı oluşturdu. Yeni Türk edebiyatının yanı sıra dil, kültür, toplum ve siyaset konularını değerlendirdi. Fransız düşünür Alain’den çeviriler yaptı ve çalışmalarında onun yönteminden yararlandı. Edebi eserleri metin bütünlüğü içinde incelerken psikoloji, sosyoloji ve dil estetiğinden faydalandı. Böylece Türk edebiyatı eleştirisine yeni yorum imkânları kazandırdı.

Hareket, Çığır, Hisar, Türk Yurdu ve Türk Edebiyatı gibi yayınlarda düzenli biçimde yazdı. Bilimsel bakış açısını edebi duyarlılıkla birleştirdi. Metin çözümlemelerinde karakter, üslup ve kültürel arka plan ilişkilerini ayrıntılı biçimde değerlendirdi ve örnek çalışmalar sundu.

Sonuç

Mehmet Kaplan, Türk edebiyatı eleştirisinin akademik bir disiplin olarak gelişmesinde önemli rol oynadı. Edebiyat tarihçisi, eleştirmen ve araştırmacı kimliğiyle kaleme aldığı eserlerde metin çözümlemelerine yeni bakış açıları kazandırdı. Özellikle şiir tahlilleri, edebiyat kuramı ve kültür üzerine yaptığı çalışmalarla sonraki kuşak araştırmacıları etkiledi. Bugün Mehmet Kaplan’ın eserleri, Türk edebiyatını daha derinlemesine anlamak isteyen öğrenciler, akademisyenler ve edebiyat meraklıları için temel başvuru kaynakları arasında yer aldı. Türk düşünce ve edebiyat hayatına yaptığı katkılar sayesinde kalıcı bir akademik miras bıraktı.

Mehmet Kaplan’ın Ödülleri

·         1981 Milli Kültür Vakfı Milli Kültüre Hizmet Şeref Armağanı.

Mehmet Kaplan’ın Eserleri

İnceleme-Deneme:

·         Tevfik Fikret ve Şiiri, İst.: Türkiye, 1946 (genişletilmiş yb Tevfik Fikret: Devir, Şahsiyet, Eser, 1971)

·         Namık Kemal, Hayatı ve Eserleri, İst.: İÜEF, 1948

·         Şiir Tahlilleri, I, İst.: İÜEF, 1953

·         Şiir Tahlilleri, II, İst., 1965 (genişletilmiş yb Cumhuriyet Devri Türk Şiiri, İst.: Başbakanlık Kültür Müsteşarlığı, 1973)

·         Tanpınar’ın Şiir Dünyası, İst.: İÜEF, 1963

·         Edebiyat Üzerine Araştırmalar, 3 c., İst.: Dergâh, 1979, 1985, 1986

·         Nesillerin Ruhu, İst.: Hareket, 1967

·         Büyük Türkiye Rüyası, İst.: Türkiye Kültür Ens., 1969

·         Türk Milletinin Kültürel Değerleri, Ank.: MEB, 1977

·         Edebiyatımızın İçinden, İst.: Dergâh, 1978

·         Hikâye Tahlilleri, İst.: Dergâh, 1979

·         Oğuz Kağan Destanı, İst.: Dergâh, 1979

·         Kültür ve Dil, İst.: Dergâh, 1982

·         Tip Tahlilleri: Türk Edebiyatında Tipler, 1985

·         Âli’ye Mektuplar, İst., 1992

·         Sevgi ve İlim, İst.: Dergâh, 2002

·         Edebiyatımızın Bahçesinde Dolaşırken, İst.: Dergâh, 2007

Derleme:

·         Köroğlu Destanı, (M. Akalın ve M. Bali ile) Erzurum: Atatürk Üni., Edebiyat Fak., 1973

·         Yeni Türk Edebiyatı Antolojisi, 5 c., (İ. Enginün ve B. Emil ile) İÜEF, 1974-79

·         Devrin Yazarlarının Kalemiyle Milli Mücadele ve Gazi Mustafa Kemal, 2 c., (İ. Enginün, B. Emil, N. Birinci, A. Uçman ile) Ank.: Kültür Bakanlığı, 1981

·         Atatürk Devri Fikir Hayatı, 2 c., (İ. Enginün, Z. Kerman, N. Birinci, A. Uçman ile) Ank.: Kültür Bakanlığı, 1981

·         Atatürk Devri Türk Edebiyatı, 2 c., (İ. Enginün, Z. Kerman, N. Birinci, A. Uçman ile) Ank.: Kültür Bakanlığı, 1981

·         Atatürk Şiirleri Antolojisi, (N. Birinci ile) Ank.: Kültür Bakanlığı, 1986.

KAYNAKÇA: Nebioğlu, 375; N. Birinci, “Kaplan, Mehmet”, TDEA, V, 153-154 ; Z. Kerman, “Hayatı”, Mehmet Kaplan’a Armağan, İst., 1984, s. 15-21; ay, “Prof. Mehmet Kaplan, Hayatı ve Eserleri”, Mehmet Kaplan İçin, Ank., 1988, s. 1-31; Z. Kerman - İ. Enginün, Mehmet Kaplan: Hayatı ve Eserleri, İst., 2000; S.Uğurcan, 20 Yılın Ardından Mehmet Kaplan, İst.:, 2007.