Nihad Sami Banarlı Kimdir? Hayatı, Edebi Kişiliği ve Eserleri

Nahid Sami Banarlı

 

Nihad Sami Banarlı Kimdir?

Zamanı Mimarlarla Konuşan Edebiyat Muhafızı: Nihat Sami Banarlı

Edebiyat tarihi, yalnızca tozlu arşiv odalarında geçmiş zamanı kronolojik satırlara döken bir ilim dalı değildir; o geçmişi bugünün estetik algısıyla yoğurarak geleceğe miras bırakma sanatıdır. Türk kültür hayatında bu sanatın ve köprü kurma misyonunun en zarif, en ödünsüz temsilcilerinden biri Nihat Sami Banarlı.

O, salt bir araştırmacı değil; İstanbul’un semalarında yankılanan Türkçenin ses bayrağını, Yahya Kemal’in estetik mirasını ve asırların edebi tecrübesini omuzlarında taşımış kıdemli bir kültür insanıdır.

Nihad Sami Banarlı'nın Hayatı

İstanbul’dan Edirne’ye Bir Ömür: Kürsüde ve Arşivde Geçen Yıllar

1907 yılında İstanbul’da, Mutasarrıf İlyas Sami Bey ile Hafıza Nadire Hanım’ın yuvasında dünyaya gözlerini açan Banarlı, bu kadim şehrin sunduğu tarihi ve edebi iklimle erkenden hemhal oldu. Eğitimi, onun Türk kültür coğrafyasına bakışını şekillendiren köklü duraklardan geçti:

• Vefa Sultanisi Orta Kısmı (1924) & İstiklal Lisesi (1927): İlk gençlik yıllarının edebi uyanış dönemi.
• İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi (1930): Yüksek Öğretmen Okulu öğrencisi olarak tamamladığı bu süreç, onu bilimsel ve edebi derinlikle buluşturdu.

Banarlı’nın hayatındaki en önemli kırılma noktalarından biri, mezuniyetinin hemen ardından atandığı Edirne Lisesi ile kız ve erkek öğretmen okullarındaki öğretmenlik yıllarıdır. Payitaht İstanbul’un ardından bir diğer tarihi merkez olan Edirne, onun tarih ve mekan bilincini keskinleştirmiş, ilk yazı faaliyetlerinin de zeminini hazırlamıştır.

Daha sonra İstanbul’a dönerek Kabataş Erkek Lisesi (1939), Galatasaray Lisesi (1943) ve İstanbul Erkek Öğretmen Okulu (1946) gibi ülkenin en seçkin eğitim kurumlarında nesiller yetiştirdi. 1957’de müdürlüğüne getirildiği İstanbul Yüksek Öğretmen Okulu’ndan 1969’da emekli olana kadar; İstanbul Eğitim Enstitüsü ve Yüksek İslam Enstitüsü dahil olmak üzere, Türk gençliğine İslami Türk edebiyatı tarihi ve edebi zevk aşıladı.

Nihad Sami Banarlı'nın Edebi Kişiliği

Erken Dönem Arayışları: Manzum Piyeslerden Sinema Perdesine

Nihat Sami Banarlı’yı sadece bir edebiyat tarihçisi olarak okumak eksik bir yaklaşım olur. O, kuramsal çalışmalarından önce edebiyatın mutfağında, bizzat yaratım sancılarıyla pişen bir kaleme sahipti. Ortaokul sıralarında hece ve aruzla şiirler yazarak başladığı edebiyat yolculuğu, kısa sürede sahne sanatlarına evrildi.

• İlk Başarılar: Gençlik yıllarında kaleme aldığı Kızıl Çağlayan ve Bir Yuvanın Şarkısı adlı manzum piyesleri, Milli Eğitim Bakanlığı’nın açtığı yarışmada birinciliğe layık görülerek 1933 yılında basıldı.
• Beyaz Perdede Bir Edebi Miras: Bu eserlerden Kızıl Çağlayan, sarsıcı etkisiyle yıllar sonra sinemacıların da dikkatini çekecek ve 1958 yılında yönetmen N. Saydam tarafından “Bu Vatan Bizimdir” adıyla sinemaya uyarlanacaktır.

Banarlı, arkasında Sular Kararırken, Yabancı, Dumanlı Dağlar, Son Vazife, Bir Mabed Yıkıldı ve Istırap Yarışı gibi basılmamış pek çok piyes ile 1949'da Hürriyet gazetesinde tefrika edilen “Bir Güzelliğin Romanı” isimli basılmamış bir roman bırakarak, edebi yaratıcılığın her kulvarında nefes aldığını kanıtladı.

Matbuat Dünyası ve "Edebi Sohbetler"

Banarlı, bilgisini toplumun geniş kesimlerine ulaştırmayı bir aydın sorumluluğu olarak görüyordu. Bu amaçla dönemin en prestijli yayın organlarında hem kendi adıyla hem de Emin Bayraktaroğlu takma ismiyle derin izler bıraktı.

Edirne Halkevi’nin Altıok dergisinde başlayan yazı macerası; Orhun, Ötüken ve Atsız gibi dönemin fikri akımlarına yön veren mecmualarla devam etti. 1940’tan itibaren Sedat Simavi’nin Yedigün dergisinin edebiyat sayfasını yöneterek dönemin genç yeteneklerine yön verdi.

Onun asıl geniş kitlelerle buluştuğu ve adeta bir edebiyat mektebi kurduğu yer ise 1948-1963 yılları arasında Hürriyet gazetesinde kaleme aldığı “Edebi Sohbetler” köşesi oldu. Bu yazıları daha sonra Meydan dergisindeki konuşmaları takip etti; Ülkü, Hayat Tarih Mecmuası ve Akşam gibi gazete ve dergilerde Türk kültürünün kılcal damarlarına dokunan yüzlerce makale neşretti.

Bir Sadakat ve Estetik Anıtı: Yahya Kemal Muhafızlığı

Banarlı’nın edebi hayatının en yüksek zirvesi ve Türk kültür tarihine en büyük hediyesi, şüphesiz ki büyük şair Yahya Kemal Beyatlı ile kurduğu entelektüel ve insani bağdır. 1956’da İstanbul Fetih Cemiyeti bünyesinde İstanbul Enstitüsü Müdürlüğü’ne getirilen Banarlı, 1958 yılında Yahya Kemal’in vefatı üzerine hayatının en büyük misyonunu üstlendi.

"Şiirlerini hayattayken kitaplaştırmayan, titizliğiyle bilinen Yahya Kemal’in mirasını dünyaya duyurmak, Banarlı’nın edebi dehası ve sadakati sayesinde mümkün olmuştur."

Kendi girişimiyle kurduğu Yahya Kemal Enstitüsü’nün müdürlüğünü üstlenerek, üstadın dağınık, defterlerde kalmış veya hafızalarda yaşayan şiir ve düzyazılarını büyük bir titizlikle on kitap halinde yayıma hazırladı. Bununla da yetinmeyerek, şairin hatırasını ölümsüzleştiren Yahya Kemal Müzesi’ni kurdu. Bu çaba, alelade bir yayıncılık faaliyeti değil; bir medeniyet estetiğinin yok olmasını engelleyen bir hak teslimidir.

Geleceğe Miras: Kurumsallaşan Bir Ömür

1971 yılında kurulan Kubbealtı Cemiyeti’nin edebiyat kolu başkanlığını üstlenen ve Kubbealtı Akademi Mecmuası’nın müdürlüğünü yürüten Banarlı, ömrünün son demlerine kadar Türk eğitim sisteminin nitelikli eserlerle buluşması için çalıştı.

Emekliliği sonrasında “MEB 1000 Temel Eser” ve “Çağdaş Türk Yazarları” komisyonlarında üye ve başkan olarak görev alarak, nesillerin hangi kaynaklardan beslenmesi gerektiğinin koordinatlarını çizdi. Liseler için hazırladığı ders kitapları ise, Türk gençliğine edebiyatı sevdiren en önemli başvuru kaynakları oldu.

13 Ağustos 1974’te İstanbul’da hayatını kaybeden Nihat Sami Banarlı, bugün Rumelihisarı Mezarlığı’nda, çok sevdiği İstanbul’un ve derin bağlarla bağlı olduğu Yahya Kemal’in ruhaniyetine yakın bir noktada ebedi uykusundadır. Ölümünün ardından, hem basılmış hem de arşivlerde kalmış tüm eserleri Kubbealtı Kültür ve Sanat Vakfı tarafından "Nihad Sami Banarlı Külliyatı" altında toplanarak kültür dünyamıza kazandırılmaya devam etmektedir.

O, arkasında sadece kitaplar değil; geçmişle gelecek arasında yıkılmaz edebi köprüler bırakan bir zaman mimarıdır.

Nihad Sami Banarlı’nın Eserleri

Edebiyat Tarihi-Deneme-İnceleme:

·         Halkevleri Dergilerinde Halk Edebiyatı Araştırmaları, (ayrıbasım) 1936

·         Faruk Nafiz: Hayatı, Seçme Şiirleri, İst.: Sühulet Mtb., 1937

·         XIV’üncü Asır Anadolu Şairlerinden Ahmedî’nin Osmanlı Tarihi Dâsitan-ı Tevarih-i Mülûk-i Âl-i Osman ve Cemşidü Hurşid Mesnevisi, (eleştirel yayım) (Türkiyat Mecmuası’ndan ayrıbasım) İst.: Burhaneddin Mtb., 1939

·         Edebi Bilgiler, İst.: Remzi, 1942

·         Türk Edebiyatı, İst.: Güven Mtb., 1943

·         Namık Kemal ve Türk-Osmanlı Milliyetçiliği, İst.: İÜEF Mezunlar Cemiyeti, 1947

·         Resimli Türk Edebiyatı Tarihi, İst.: Yedigün, 1948 (genişletilmiş yb 2 c., İst.: MEB, 1971-1974’ten sonra)

·         Metinlerle Edebi Bilgiler, İst.: Remzi, 1950

·         Metinlerle Türk Edebiyatı, İst.: Remzi, 1951

·         Metinlerle Türk ve Batı Edebiyatı, İst.: Remzi, 1955

·         İstanbul’un Fethini Gören Üsküdar: Bir Şiir ve Şehir Tahlili, İst., 1958

·         İstanbul’un Fethi İçin Mısralar, İst., 1959; Yahya Kemal Yaşarken, İst.: Yahya Kemal Ens., 1959

·         Yahya Kemal ve İman, İst.: Yahya Kemal Ens., 1959

·         Yahya Kemal Nasıl Çalışırdı, İst.: Yahya Kemal Ens., 1959

·         Yahya Kemal’in Hatıraları, İst.: Yahya Kemal Ens., 1960

·         Büyük Nazireler: Mevlid ve Mevlid’de Milli Çizgiler, İst.: Yüksek İslam Ens., 1962

·         Türkçe’nin Sırları, İst.: Fetih Cemiyeti, 1971

·         Fatih’in Zafer Sırları, Ank.: Ayyıldız Mtb., 1974

·         Şiir ve Edebiyat Sohbetleri, İst.: Kubbealtı, 1982

·         Bir Dağdan Bir Dağa, İst.: Kubbealtı, 1984

·         Tarih ve Tasavvuf Sohbetleri, İst.: Kubbealtı, 1984

·         Kültür Köprüsü, İst.: Kubbealtı, 1985

·         Devlet ve Devlet Terbiyesi, İst.: Kubbealtı, 1985

·         Kitaplar ve Portreler: Mehmet Akif’ten Günümüze, İst.: Kubbealtı, 1985

·         İman ve Yaşama Üslubu, İst.: Kubbealtı, 1986

·         İstanbul’a Dair, İst.: Kubbealtı, 1986

Oyun:

·         Kızıl Çağlayan, Ank.: MEB, 1933

·         Bir Yuvanın Şarkısı, Ank.: MEB, 1933

KAYNAKÇA: Nebioğlu, 114; R. E. Koçu, “Banarlı (Nihad Sâmi)”, İSTA, IV, 2100-2101; Necatigil, İsimler, 71; N. Pekin, “Banarlı, Mustafa Nihad Sâmi”, TDEA, I, 308; Özkırımlı, TEA, I, 187; Ş. Güngör, “Banarlı, Nihad Sâmi”, DİA, V, 51-53; Kubbealtı Akademi Mecmuası, S. III/4 (Nihad Sami Baharlı özel sayısı, 1974); Özgüç, I, 127.