Orhan Şaik Gökyay Kimdir? Hayatı, Edebi Kişiliği ve Eserleri

Orhan Şaik Gökyay

    Orhan Şaik Gökyay Kimdir?

Türk Edebiyatına Adanmış Bir Ömür

Türk edebiyatı denildiğinde yalnızca şiirleriyle değil, araştırmacı kimliği ve dil çalışmalarına yaptığı katkılarla da öne çıkan isimlerden biri Orhan Şaik Gökyay oldu. 15 Temmuz 1902 tarihinde Kastamonu'nun İnebolu ilçesinde doğan, 2 Aralık 1994 tarihinde İstanbul Nakkaştepe'de hayatını kaybeden Gökyay; şair, öğretmen, araştırmacı, eleştirmen ve akademisyen kimliklerini aynı başarıyla taşıdı. Özellikle "Bu Vatan Kimin?" şiiriyle geniş kitlelere ulaştı, eski Türk edebiyatı üzerine yaptığı bilimsel çalışmalarla kültür tarihine kalıcı katkılar sundu. Orhan Şaik Gökyay Kimdir? sorusunun cevabı, yalnızca güçlü bir şairi değil; Türk dilini ve kültürünü ömrü boyunca korumaya çalışan çok yönlü bir aydını da işaret etti.

Orhan Şaik Gökyay'ın Hayatı

Çocukluk Yılları ve Eğitim Hayatı

Nüfus kayıtlarında Hüseyin Vehbi Şaik adıyla yer alan Orhan Şaik Gökyay, öğrenim hayatına Anadolu'nun farklı şehirlerinde devam etti. Edebiyata olan ilgisi genç yaşlarda gelişti. İlk şiirlerini öğretmeni İsmail Habib Sevük'ün desteğiyle Kastamonu'da yayımlanan Açıksöz gazetesinde aruz vezniyle kaleme aldı. Zamanla halk şiirinin yalın dili ve hece ölçüsüne yöneldi.

1922 yılında Ankara Muallim Mektebi'nden mezun oldu. Mezuniyetinin ardından Türkiye'nin farklı şehirlerinde öğretmenlik yaparak hem eğitim alanında hem de kültür hayatında önemli görevler üstlendi.

Öğretmenlik ve Yayıncılık Çalışmaları

Görev yaptığı Giresun, Samsun ve Balıkesir'de ilkokul öğretmenliği yaptı. Balıkesir'de yayımladığı Çağlayan dergisiyle genç kalemlerin yetişmesine katkı sağladı. Yazılarında zaman zaman "Gönül Kızı" gibi müstear isimler kullandı. Aynı yıllarda eğitimini sürdürerek Kastamonu Lisesi'ni dışarıdan tamamladı. Daha sonra Darülfünun Edebiyat Fakültesi ile Yüksek Muallim Mektebi'nde öğrenim gördü.

Akademik Kariyeri ve Zorlu Yılları

Orhan Şaik Gökyay, öğretmenlik mesleğini sürdürürken eğitim yöneticiliği görevleri de üstlendi. 1939-1944 yılları arasında Ankara Musiki Öğretmen Okulu'nda müdür yardımcılığı ve edebiyat öğretmeni olarak çalıştı. Daha sonra Devlet Konservatuvarı adını alan kurumda görev yaptığı dönemde, dönemin önemli bestecileri Necil Kazım Akses ve Ulvi Cemal Erkin ile birlikte Konservatuvar Marşı'nın sözlerini yazdı.

1944 yılında Türkiye'nin siyasi atmosferini etkileyen Irkçılık-Turancılık Davası kapsamında tutuklandı ve görevinden ayrılmak zorunda kaldı. Yaklaşık on bir ay süren yargılama sonunda beraat etti. Serbest kaldıktan sonra eğitim hayatına yeniden döndü ve mesleğini aynı kararlılıkla sürdürdü.

Gökyay, daha sonra Galatasaray Lisesi'nde edebiyat öğretmeni olarak görev yaptı. Bir süre İngiltere'de öğrenci müfettişliği ve Türkçe okutmanlığı görevlerinde bulundu. Türkiye'ye dönüşünün ardından İstanbul Eğitim Enstitüsü'nde uzun yıllar öğretmen yetiştirdi. 1969 yılında yaş haddinden emekliye ayrıldı.

Emeklilik dönemini dinlenerek geçirmedi. 1984 yılından sonra Marmara Üniversitesi ile Mimar Sinan Üniversitesi'nde ders verdi. Hayatının son yıllarına kadar öğrencileriyle buluşmayı ve bilgisini aktarmayı sürdürdü.

Orhan Şaik Gökyay'ın Edebi Kişiliği

Şair Kimliği ve "Bu Vatan Kimin?" Şiiri

Orhan Şaik Gökyay'ın Edebi Kişiliği, millî edebiyat anlayışı ile bilimsel araştırmacılığı aynı potada buluşturdu. Şair, özellikle Bursa'da öğretmenlik yaptığı yıllarda kaleme aldığı "Bu Vatan Kimin?" adlı şiiriyle Türk edebiyatının unutulmaz eserlerinden birini ortaya koydu.

Şiirde vatan sevgisi, fedakârlık, kahramanlık ve tarih bilinci güçlü bir lirizmle işlendi. Geleneksel koçaklama üslubunu modern bir söyleyişle birleştiren Gökyay, millî duyguları etkileyici bir anlatımla ifade etti. Aradan geçen yıllara rağmen eser, edebiyat dünyasındaki önemini korudu.

Şiir, 1998 yılında Mustafa Yıldızdoğan tarafından bestelenerek geniş kitlelere yeniden ulaştı. Bunun yanında Türk sanat müziğinin sevilen eserlerinden "Çıksam Şu Dağların Yücelerine" adlı şarkının sözleri de Orhan Şaik Gökyay tarafından yazıldı. Böylece şair, yalnızca edebiyat alanında değil, Türk müzik kültüründe de kalıcı iz bıraktı.

Dede Korkut Çalışmaları ve Bilimsel Katkıları

Orhan Şaik Gökyay, geniş okuyucu kitlesi tarafından daha çok şair kimliğiyle tanınsa da, Türk edebiyatına en kalıcı katkılarını araştırmacı ve metin bilimci olarak sundu. Eski Türk edebiyatına ait eserleri büyük bir titizlikle inceleyerek bilim dünyasına kazandırdı. Metinleri yalnızca yayımlamakla yetinmedi; ayrıntılı açıklamalar, dipnotlar ve karşılaştırmalı değerlendirmelerle okuyucuların daha doğru anlamasına katkı sağladı.

Gökyay'ın en önemli çalışmalarının başında Dede Korkut Hikâyeleri üzerine hazırladığı inceleme ve sadeleştirme çalışmaları yer aldı. Bu eser sayesinde Türk kültürünün temel kaynaklarından biri olan Dede Korkut anlatıları daha geniş okuyucu kitlesine ulaştı. Hazırladığı metinler, hem akademik çevrelerde hem de eğitim alanında uzun yıllar temel başvuru kaynakları arasında yer aldı.

Araştırmalarında metinlerin özgün yapısını korumaya büyük önem verdi. Eski yazmaları karşılaştırarak güvenilir metinler oluşturdu ve klasik Türk edebiyatının doğru anlaşılmasına önemli katkılar sundu. Bu yönüyle yalnızca bir şair değil, aynı zamanda güçlü bir filolog ve eleştirmen olarak kabul edildi.

Dergilerdeki Yazıları ve Kültürel Mirası

Orhan Şaik Gökyay, edebiyat ve kültür hayatına yalnızca kitaplarıyla değil, dönemin önemli dergilerinde yayımlanan yazılarıyla da katkı sağladı. 15 Mayıs, Yarın, Atsız Mecmua, Çığır, Orhun, Kopuz, Yücel, Oluş, Ülkü, Çağrı ve Türk Dili gibi dergilerde şiir, inceleme ve eleştiri yazıları kaleme aldı.

Tasavvuf edebiyatından halk şiirine, divan edebiyatından dil araştırmalarına kadar uzanan geniş çalışma alanı, onu Cumhuriyet dönemi Türk kültürünün en üretken isimlerinden biri hâline getirdi. Batı dillerinden yaptığı çeviriler de akademik çalışmalarına önemli katkı sağladı.

Bilimsel çalışmaları uluslararası çevrelerde de ilgi gördü. Harvard Üniversitesi tarafından yayımlanan Journal of Turkish Studies / Türklük Bilgisi Araştırmaları dergisinin 1982 ve 1983 yıllarında yayımlanan özel sayıları, Orhan Şaik Gökyay'a armağan edildi. Bu çalışma, Türk dili ve edebiyatına yaptığı katkıların uluslararası düzeyde de takdir edildiğini gösterdi.

Sonuç

Orhan Şaik Gökyay, yalnızca "Bu Vatan Kimin?" şiiriyle hafızalarda yer eden bir şair olmadı. Öğretmenliği, araştırmacılığı, metin incelemeleri ve Türk dili üzerine yürüttüğü çalışmalarla Cumhuriyet dönemi kültür hayatının en önemli isimleri arasında yer aldı. 15 Temmuz 1902 tarihinde İnebolu'da başlayan yaşamı, 2 Aralık 1994 tarihinde İstanbul Nakkaştepe'de sona erdi. Geride bıraktığı eserler ise Türk edebiyatı ve kültür tarihi için değerini korumaya devam etti.

Orhan Şaik Gökyay’ın Eserleri

Şiir:

·         Birkaç Şiir (İngilizceleriyle birlikte beş şiir), 1976

·         Bu Vatan Kimin, Mersin: Özel Türkmen Lisesi Orhan Şaik Gökyay Kütüphanesi, 1994

İnceleme-Eleştiri-Sadeleştirme-Yayıma Hazırlama:

·         Dede Korkut, İst.: Arkadaş B., 1938 (yb Bugünkü Dille Dede Korkut Masalları, İst.: Muallim Ahmet Halit, 1939

·         Dede Korkut Hikâyeleri, İst., 1976)

·         Devlet Konservatuvarı Tarihçesi, Ank.: Maarif Vekâleti, 1941

·         Kabusname (Mercimek Ahmet), İst., 1944

·         Kâtip Çelebi Hayatı, Şahsiyeti, Eserleri, (ayrı basım) Ank.: Türk Tarih Kurumu, 1957

·         Dûçentnâme, İst.: Minnetoğlu, 1964

·         Kâtip Çelebi’den Seç meler, İst., 1968 (kısaltılmış yb Kâtip Çelebi, Ank.: Türkiye İş Bankası, 1982)

·         Eşkâl-i Zaman (Ahmet Rasim), Ank.: MEB, 1969

·         Mîzanü’l-hak fî İhtiyâri’l-ehak (Kâtip Çelebi), Ank.: MEB, 1972

·         Dedem Korkudun Kitabı, Ank.: Başbakanlık Kültür Müsteşarlığı, 1973

·         Tuhfetü’l-kibâr fî Esfâri’l-bihâr (Kâtip Çelebi), Ank.: Başbakanlık Kültür Müsteşarlığı, 1973

·         Ferah Cerbe Fetihnâmesi (Zekeriyâzâde), İst.: Hilâl Mtb., 1975 (yb Ferah Cerbe Savaşı, İst., 1980)

·         Görgü ve Toplum Kuralları Üzerinde Ziyafet Sofraları-Mevâidü’n-nefâis fi Kavâidi’l-mecâlis (2 c.; Gelibolulu Mustafa Âli), İst.: Tercüman, 1978

·         Destursuz Bağa Girenler, İst.: Dergâh, 1982

·         Hâlâtü’l-Kahire mine’l Âdâti’z-zâhire (Gelibolulu Mustafa Âli), Ank.: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 1984

·         Molla Lûtfi, Ank.: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 1987

·         Seçme Makaleler I: Eski, Yeni ve Ötesi, İst.: İletişim, 1995

·         Evliya Çelebi Seyahatnâmesi 1. Kitap: İstanbul, İst.: YKY, 1996

·         Seçme Makaleler II. Kim Etti Sana Bu Kârı Teklif, İst.: İletişim, 1997

·         Seçme Makaleler 3: Güçlük Nerede, İst.: İletişim, 2002

Çeviri:

·         Doryan Gray’in Portresi (O. Wilde; F. Gökyay ile), İst.: Remzi, 1938

·         Türklerde Karagöz (Jakob), İst.: Eminönü Halkevi, 1938

·         Menteşe Beyliği: 13-15. Asırda Garbî Küçük Asya Tarihine Ait Tetkik (P. Wittek), Ank.: Türk Tarih Kurumu, 1944

·         Yiğit Kasperl ile Güzel Annerl’in Hikâyesi (C. Brentano; S. Y. Baydur ile), Ank.: MEB, 1948

·         Gockel, Hinkel ve Gackelaya (C. Brentano), Ank.: Maarif Vekâleti, 1959 (yb Gokkel ve Hinkel, 1971)

·         Bahar Çelengi (C. Brentano), Ank.: Kültür Bakanlığı, 1977

KAYNAKÇA: Nebioğlu, 310; Necatigil, İsimler, 169-170; Y. Çotuksöken, “Gökyay, Orhan Şaik”, TDEA, III, 355-356; G. Kut, “Orhan Şaik Gökyay”, Journal of Turkish Studies, c. 6 (1982), s. i-ix; ay, Orhan Şaik Gökyay, Ank., 1989; A. Kabacalı, Kültürümüzden İnsan Adaları, İst., 1995, s. 13-17; İ. E. Erünsal, “Gökyay, Orhan Şaik”, DİA, XIV, 144-146.