 |
| Reşad Ekrem Koçu |
Reşad Ekrem Koçu Kimdir?
1905 yılında İstanbul'da dünyaya gelen Reşad Ekrem Koçu, Türk tarih yazımında nevi şahsına münhasır tarzıyla derin izler bırakmış bir tarihçi ve yazardır. Kalemini sadece akademik kürsülerle sınırlamayan; fıkra, roman, hikâye ve incelemeleriyle tarihi geniş kitlelere sevdiren Koçu, edip-tarihçi kimliğinin en olgun meyvesini, ömrünü adadığı ve fakat tamamlamaya gücünün yetmediği İstanbul Ansiklopedisi ile vermiştir.
Yazılarında kendi isminin
yanı sıra Ahmet Bülent Koçu ve Reşad Ekrem imzalarını da kullanan
usta kalem, 6 Temmuz 1975'te yine doğduğu şehirde hayata gözlerini yummuştur.
Reşad Ekrem Koçu’nun
Hayatı
Akademi Kürsüsünden Lise Sıralarına Bir Yaşam Mücadelesi
Reşad Ekrem Koçu’nun
hayata gözlerini açtığı ev, onun entelektüel dünyasının da ilk harcı olur.
Gazeteci-yazar Ekrem Reşat Bey ile Fatma Hanım’ın oğlu olarak, kelimelerin ve
mürekkebin yabancı olmadığı bir iklimde büyür.
Eğitim hayatı, dönemin
çalkantılı ruhunu yansıtır biçimde Anadolu ve İstanbul arasında mekik dokur:
- Konya Anadolu İntibah Mektebi (1918)
- Bursa Erkek Lisesi (1927)
- İstanbul Üniversitesi Edebiyat
Fakültesi Tarih Bölümü (1931)
Mezuniyetinin hemen
ardından mezun olduğu bölüme asistan olarak kabul edilen Koçu için akademik
kariyer, parlak bir geleceğin kapısı gibi görünmektedir. Ancak takvimler 1933’ü
gösterdiğinde yapılan Üniversite Reformu, genç tarihçinin hayatında
radikal bir kırılma yaratır. Bu reform rüzgârıyla üniversiteden ayrılmak
zorunda kalır.
Üniversite kürsüsünden
kopuş, Reşad Ekrem için akademik bir kayıp gibi görünse de, onun sokakla ve
halkla buluşmasını sağlayan edebi bir özgürlüğün de başlangıcı olur.
Bu dönemeçten sonra
geçimini sağlamak ve bildiklerini aktarmak için Kuleli Askeri Lisesi,
Pertevniyal ve Vefa liselerinde tarih öğretmenliği yapar. Yaşamının son
demlerinde dahi elinden kalemi bırakmaz; Tercüman gazetesinde sohbet ve
tarihi fıkralar yazarak İstanbullularla dertleşmeye devam eder. Vefatının
ardından, ruhunu en iyi anladığı şehrin toprağına, Sahrayıcedit Mezarlığı’na
sırlanır.
Reşad Ekrem Koçu’nun Edebi Kişiliği
Edip-Tarihçi Kimliği ve Edebi Kişiliği
Reşad Ekrem Koçu’yu
çağdaşlarından ayıran en büyük meziyeti, Osmanlı tarihine olan derin
hâkimiyetini akıcı ve büyüleyici bir üslup ile harmanlayabilmesiydi.
Onun metinleri, gereksiz ve ağır dipnotların boğuculuğundan uzaktı. Herkesin
zevkle okuyacağı, ilgi çekici araştırmalar ve adeta birer tablo gibi işlenmiş
romanlaştırılmış tarihi olaylar onun imzasını taşıyordu.
Gazete ve dergiler onun
kültür, folklor ve tarih birikimini halka akıttığı en önemli mecralardı.
Dönemin nitelikli yayın organlarında sayısız inceleme ve araştırması
yayımlandı:
- Son Posta, Milliyet, Hergün
(Gazeteler)
- Hafta, 20. Asır, Amcabey, Tef,
Akbaba, Hayat Tarih, Türk Düşünce Mecmuası
(Dergiler)
Bilimsel Titizlik ile
Popüler Anlatının Dengesi
Koçu'nun popüler dili,
onun bilimsel ciddiyetine asla gölge düşürmedi. O, kitleleri peşinden
sürüklerken akademik dünyanın saygısını kazanacak ağırlıkta işlere de imza
attı:
- İslam Ansiklopedisi
için kaleme aldığı titiz “Hekimoğlu Ali Paşa” ve “Sürmeli Ali
Paşa” maddeleri,
- Tarih disiplini için kaynak
niteliğindeki Osmanlı Muahedeleri ve Kapitülasyonlar kitabı,
- İstanbul Enstitüsü Dergisi’nde
yayımladığı, 1814-15 yıllarının toplumsal hafızasını tutan Bostancıbaşı
Defteri.
Bitmeyen Bir Sevda, Yarım
Kalan Bir Anıt: İstanbul Ansiklopedisi
Reşad Ekrem Koçu adının
yanına konulacak en büyük eser, kuşkusuz onun muazzam kültür, tarih ve sanat
birikiminin bir özeti olan fakat ne yazık ki maddi imkansızlıkların pençesinde
tamamlanamayan İstanbul Ansiklopedisi’dir. Bu eser, sadece bir şehrin
coğrafyasını değil, o şehrin folklorunu, insan tiplerini ve yaşayışını kayda
geçiren devasa bir biyografi ambarıdır. Çoğu maddesini Koçu’nun bizzat kaleme
aldığı bu dev eser, iki büyük denemeye rağmen tamamlanamayarak edebiyat
tarihimizin en hüzünlü yarım kalmışlık hikayelerinden birine dönüşür:
Ansiklopedinin Kronolojik Seyri
- Kasım 1944:
Büyük rüyanın ilk adımı atılır ve ansiklopedinin ilk fasikülü yayımlanır.
- 1951 (I. Duraksama):
Maddi sıkıntılar kapıyı çalar. Eser, henüz 4. cildin ortalarındayken,
kaderin acı bir cilvesi olarak “Bahadır Sokağı” maddesinde (34.
fasikül) yayımına ara vermek zorunda kalır.
- 1958:
Koçu, pes etmez. Eseri ikinci kez yayımlamak için kolları sıvar.
- 1973 (Kesin Bitiş):
Yıllarca süren direniş, yine aynı acı sebeple, maddi yetersizliklerle son
bulur. Eser, 11. ciltte ve “Gökçınar” maddesinde (173. fasikül)
ebediyen susar.
Reşad Ekrem Koçu,
İstanbul’u sokak sokak, insan insan yazarken aslında bir şehrin ruhunu korumaya
çalışıyordu. Bugün ondan geriye kalan yarım kalmış o ansiklopedi sayfaları,
İstanbul'un geçmişine ve o geçmişi canı pahasına kaydetmek isteyen titiz bir
edebiyatçının anısına açılmış en büyük abide niteliğindedir.
Reşad Ekrem Koçu’nun Eserleri
Şiir:
·
Acı Su, İst.: Koçu, 1965.
Öykü:
·
Çocuklar: Hatıralar ve Hikâyeler, İst.:
Çığır, 1938
Tarihi Roman/Öykü:
·
Kızlar Ağasının Piçi, İst.: Türkiye Mtb.,
1933
·
Esircibaşı: Lâle Devrinde Bir Aşk Romanı,
İst.: Net, 1944
·
Forsa Halil, İst.: Koçu, 1962
·
Erkek Kızlar, İst.: Koçu, 1962
·
Haşmetli Yosmalar, İst.: Koçu, 1963
·
Patrona Halil: Devlet Gücünü Zedelemiş Bir
Serserinin Romanlaştırılmış Hayatı, İst.: Koçu, 1967
·
Kabakçı Mustafa: Bir Serserinin
Romanlaştırılmış Hayatı, İst.: Koçu, 1968
·
Kösem Sultan, İst.: Kervan, 1972
·
Haydut Aşkları, İst.: Ana, 1981
İnceleme:
·
Osmanlı Muahedeleri ve Kapitülasyonlar
1300-1920 ve Lozan Muahedesi 24 Temmuz 1923, İst.: Muallim Ahmet Halit, 1934
·
Hatice Sultan ile Ressam Melling: Tarihten
Hikâyeler, İst.: Türkiye Mtb., 1934
·
Mimar Sinan, (Sedat Çetintaş ile) İst.:
Matbaacılık ve Neşriyat TAŞ, 1936
·
Hayreddin Barbaros, Ank.: Genel Kurmay
Başkanlığı, 1937
·
Tarihteki Güzel Kadınlar: Taçlı Fahişeler,
İst.: Sanat ve Tarih, 1944
·
Eski İstanbul’da Meyhaneler ve Meyhane
Köçekleri, İst.: Tan Mtb., 1947
·
İstanbul Camileri, İst.: Tan Mtb., 1948
·
Tarihimizde Garip Vakalar, İst.: Varlık,
1952
·
Fatih Sultan Mehmed (1430-1481), İst.:
Ahmet Halit Yaşaroğlu, 1953
·
Türk Tarihinin 50 Büyük Adamı, İst.: Rafet
Zaimler, 1953
·
Türk İstanbul, İst.: Cumhuriyet Gazetesi,
[1953?]
·
Osman Gazi’den Atatürk’e: 600 Yılın
Panoraması, İst.: Cumhuriyet Gazetesi, 1955?
·
İçinde Geçen Vakalar, Eski Saray Hayatı ve
Teşkilatı ile Beraber Adım Adım, Köşe Köşe Topkapu Sarayı, İst.: İstanbul
Ansiklopedisi, 1960
·
Osmanlı Padişahları: Tarihimizde Büyük
Şekavet ve İsyanlar, İst.: Nebioğlu, 1960
·
Dağ Padişahları, İst.: Koçu, 1962
·
Türk Zaferleri, İst.: Nebioğlu, [1964]
·
Yeniçeriler, İst.: Koçu, 1964
·
Osmanlı Tarihinin Panoraması, İst.: Ak,
1964
·
Türk Giyim, Kuşam ve Süslenme Sözlüğü,
Ank.: Sümerbank, 1967
·
Darülaceze (1895-1974), İst.:
Darülaceze’ye Yardım Derneği, 1974
·
Yangın Var!: Eski İstanbul Tulumbacıları,
İst.: Ana, 1981
Derleme:
·
Ahmed Refik: Hayatı, Seçme Şiir ve
Yazıları, İst.: Sühulet, 1938
·
Ahmet Rasim: Hayatı, Seçme Şiir ve
Yazıları, İst.: Sühulet, 1938
Çocuk Edebiyatı:
·
Kotra ile Akdenizde Bir Gezinti, İst.:
Kanaat, [1932?]
·
Timur ve Oğulları, İst.: Muallim Ahmet
Halit, 1933
·
Kontesin Pabuçları, İst.: Kanaat, 1935
·
Konuşan Eşek, İst.: Tecelli B., 1935
·
Gizli Yol: Meraklı Çocuk Romanı, İst.:
Ahmet Halit, 1944
·
Eskici Baba, İst.: Ahmet Halit, 1944
·
Kara Korsanın Peşinde 248 Çocuk, İst.:
Ahmet Halit, 1944
·
Yusufun Borcu, İst.: Kenan Mtb., 1947
·
Murat Reis’in Oğlu: Korsan Romanı, İst.:
Ahmet Halit, 1947
·
Balabancık: İstanbul’un Taşı Toprağı
Altın, İst.: Ahmet Halit Yaşaroğlu Kitapçılık ve Kâğıtçılık, 1951 (2. bas.)
·
Sihirli Şamdan, İst.: Rafet Zaimler,
[1953?]
·
Kanuni Sultan Süleyman’ın Beş Fedaisi,
İst.: Tan Mtb., 1952
·
İstanbul Cenginde Fatih Sultan Mehmet’in
On Fedaisi, İst.: Tan Mtb., 1953
·
İlk Kurşun: Milli Hikâyeler, İst.: Akın,
1954; Murat Reis, İst.: Deniz, 1973
·
Bağdat Kervanı, İst.: Deniz, 1973
·
Son Yeniçeri, İst.: Deniz, 1973
Çocuklara Tarih:
·
En Eski Zamanlardan Bugüne Türk Tarihi
Bilgisi, (Ahmet Halit ile) İst.: Muallim Ahmet Halit, 1930
·
Selçuk İmparatorluğu. Alpaslanve
Bizanslılar. Kılıç Aslan ve Haçlılar, İst.: Muallim Ahmet Halit, 1933
·
Büyük Deniz Keşifleri (XV ve XVI.
Asırlarda), İst.: Muallim Ahmet Halit, 1933
·
Attilâ ve Hunlar, İst.: Muallim Ahmet
Halit, 1933
·
Sümer Türkleri: Eski Zaman
Medeniyetlerinin İlk Ocağını Kuran Türk Ustalar, İst.: Muallim Ahmet Halit,
1933
·
Cengiz ve Türk Moğol İmparatorluğu, İst.:
Milliyet, 1934
·
Tarihten Evvelki Zamanlar, İst.: Muallim
Ahmet Halit, 1934
·
Bizans Tarihi: (Şarkî Roma İmparatorluğu)
395-1453, İst.: Muallim Ahmet Halit, 1934
·
Tarihin Ön Çağları, İst.: Okul ve
Öğretmen, 1938
·
Sokullu Mehmet Paşa, İst. Gençlik
Kütüphanesi, 1943
·
İlkokulda Tarihe Giriş, İst.: Net, 1944
·
Tarihimizde Kahramanlar, İst.: Çocuk, 1960
Çevriyazı:
·
Seyid Vehbi, Sûrnâme: Üçüncü Ahmed’in
Oğullarının Sünnet Düğünü, İst.: Çığır, 1939
·
Haşmet, Viladetname: Üçüncü Mustafa’nın
Kızı Hibetullah Sultan’ın Doğum Donanması, İst.: Çığır, 1940?
·
Evliya Çelebi Seyahatnâmesi, (6 kitap)
İst.: Semih Lütfi, 1944
·
Halil İbrahim Aşçıdede, Hatıralar: Geçen
Asrı Aydınlatan Kıymetli Vesikalardan Bir Eser, (M. A. Akbay ile) İst.: Nurgök
Mtb., 1960
Çeviri:
·
1874’de İstanbul (E. de Amicis), İst.:
Çığır, 1938
·
1869’da Trabzon’dan Erzurum’a (T.
Deyrolle), İst.: Çığır, 1939
·
1786’da Türkiye (E. Craven), İst.: Çığır,
1939
·
1717-1718’de (Lâle Devri Başlarında)
Türkiye (M. Montague), İst.: Çığır, 1939
·
1588’de Anadolu’nun Bir Köşesi:
İzmit-Geyve-Torbalı-Mudurnu-Nallıhan-Beypazarı-Sivrihisar-Gemlik (J. E.
Dauzats), İst.: Çığır, [1940?]
·
1655-1656’da İstanbul ve Türkiye (J. de
Thevenot), İst.: 1939
Çocuk Kitabı:
·
Define Adası (R. L. Stevenson), İst.:
Ülkü, 1942
·
Gemici Sind Bad’ın Harikulâde Maceraları,
İst.: Ülkü, 1942
·
Çocuklar Cumhuriyeti, (J. Verne’den
uyarlama) İst.: Deniz, 1974.
KAYNAKÇA: Nebioğlu, 407;
S. Eyice, “Tarihçi ve Folklorist Reşat Ekrem Koçu”, Türk Folklor Araştırmaları
Dergisi (Mayıs 1976); ay, “Koçu, Reşad Ekrem”, DBİA, V, 41-43; ay, “İstanbul
Ansiklopedileri”, DBİA, IV, 218-221; “Koçu, Reşad Ekrem”, TDEA, V, 382; M.
Kutlu, “İstanbul Ansiklopedisi”, TDEA, V, 2
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder