Fahri Halit Ozansoy Kimdir? Hayatı, Edebi Kişiliği ve Eserleri

  

Halit Fahri Ozansoy

    Halit Fahri Ozansoy Kimdir?

Halit Fahri Ozansoy (12 Temmuz 1891, İstanbul – 23 Şubat 1971, İstanbul), Türk edebiyatında özellikle şiir, tiyatro ve öğretmenlik kimliğiyle iz bırakan şair, yazar, gazeteci ve eğitimcidir. Beş Hececiler arasında anılan Ozansoy, kırk yılı aşkın süre eğitim dünyasının içinde bulunmuş; şiirden tiyatroya, romandan çeviriye ve edebiyat tarihine uzanan geniş bir alanda eser vermiştir.

Onun edebî hayatı, Türk şiirinin büyük bir değişim yaşadığı yıllara rastlar. Servetifünun şiirinin estetik mirasıyla yola çıkan Halit Fahri, zamanla Millî Edebiyat'ın sade Türkçe arayışına yönelmiş; aruzdan heceye geçişin ve konuşulan Türkçeyle şiir yazma çabasının temsilcilerinden biri olmuştur.

Ancak Halit Fahri Ozansoy'u yalnızca “Beş Hececilerden biri” olarak tanımlamak, uzun ve üretken sanat hayatını açıklamak için yeterli değildir. Onun asıl dikkate değer yanı, Türk edebiyatının bir dönemden başka bir döneme geçişine bizzat tanıklık etmesi ve bu değişimin içinde kendi şiir dilini aramasıdır.

Halit Fahri'nin edebî serüveni, Türk şiirinin Servetifünun'dan Millî Edebiyat'a uzanan dönüşümünün izlerini taşıyan bir geçiş hikâyesidir.

Halit Fahri Ozansoy'un Hayatı

Halit Fahri Ozansoy, 12 Temmuz 1891'de İstanbul'da, Unkapanı civarında dünyaya geldi. Babası, pek çok meslekî yapıtı ve şiirleri bulunan hekim Mehmet Fahri Paşa, annesi ise Zehra Hanım'dır. Oğlu Gavsi Ozansoy da ilerleyen yıllarda şair ve yazar olarak edebiyat dünyasında yer almıştır.

İlk eğitimine doğduğu çevrede, bir mescit odasında faaliyet gösteren mahalle mektebinde başladı. Ardından Kovacılar'daki Şemsülmekâtip, Vefa'daki Rehber-i Tahsil ve Sultanahmet'teki Feyz-i Ati okullarında öğrenim gördü. Eğitim hayatı daha sonra Bakırköy Rüştiyesi ve Galatasaray Sultanisi'nde devam etti.

Galatasaray Sultanisi'nde öğrenim görürken edebiyatla kurduğu bağ giderek güçlendi. Ancak okulun dördüncü sınıfından tasdikname alarak ayrıldı ve Edebiyat Fakültesi Fransız Edebiyatı Şubesi'ne girdi. Buradaki öğrenimini de sürdüremedi. Bir süre sonra tiyatroya duyduğu ilgi onu Darülbedayi-i Osmanî'ye götürdü. Temmuz 1914'te kaydolduğu bu tiyatro okulundan da kısa süre içinde ayrıldı. Halit Fahri'nin hayatında bundan sonra belirleyici olacak meslek ise öğretmenlik oldu.

Kırk Yılı Aşan Öğretmenlik Hayatı

Halit Fahri Ozansoy'un edebiyat tarihindeki yeri yalnızca yazdığı eserlerle değil, uzun yıllar boyunca sürdürdüğü öğretmenlik mesleğiyle de şekillendi. 1915'te Bakırköy Numune Mektebi'nde başlayan öğretmenlik hayatı, onu farklı şehir ve okullara taşıdı. Muğla Lisesi'nde, Konya Sultanisi'nde, Üsküdar Lisesi'nde, Vefa'da ve Kadıköy Sultanisi'nde görev yaptı. Daha sonra Kadıköy Orta Muallim Mektebi'nde ve Galatasaray Sultanisi'nde öğretmenlik görevini sürdürdü.

1939'dan itibaren İnönü Kız Lisesi, Beyoğlu Kız Lisesi, Beyoğlu Erkek Lisesi ve Atatürk Kız Lisesi'nde görev aldı. 1956 yılında yaş haddinden emekliye ayrıldı. Fakat emeklilik, onun eğitim hayatıyla bağının kopması anlamına gelmedi. 1932'de ek görev olarak başladığı İtalyan Ticaret Lisesi'ndeki edebiyat öğretmenliğini, emekliliğinden sonra da sürdürdü.

Bu uzun öğretmenlik hayatı, Halit Fahri'nin edebiyatla ilişkisini yalnızca bireysel bir sanat faaliyeti olmaktan çıkardı. O, aynı zamanda edebiyatın genç kuşaklara aktarılmasında rol oynayan bir eğitimciydi.

Halit Fahri Ozansoy’un Edebi Kişiliği

Halit Fahri Ozansoy'un Edebiyata İlk Adımları

Halit Fahri'nin yayımlanan ilk yazıları, Galatasaray Sultanisi'nin yayın organı olan Tiraje dergisinin 3 Mart 1910 tarihli 3. sayısında yer alan iki nesir parçasıdır. Ancak onun edebî kişiliğinin asıl şekillenmeye başladığı yıllar, Rübap dergisi çevresinde geçirdiği dönemdir. 1912'den itibaren yazı ve şiirleri bu dergide yayımlanmaya başladı. Dergide Tevfik Fikret'in de bir şiirinin yayımlanmış olması, Halit Fahri'nin içinde bulunduğu edebî atmosferin niteliğini göstermesi bakımından önemlidir.

Rübap'ta yayımlanan ilk şiiri “Mazideki Aşk İçin Sana”, dönemin Servetifünun şiirinin belirgin özelliklerini taşır. Şiirin dili, estetik anlayışı ve nazım tekniği, Halit Fahri'nin edebiyata ilk adımlarını attığı dönemde hangi şiir geleneğinden beslendiğini açıkça gösterir. Aynı yıl, ilk tiyatro denemesi olan İtiraf da Rübap'ta üç sayı boyunca tefrika edildi. Yine 1912'de ilk şiir kitabı Rüya yayımlandı.

Rübap çevresinde tanıdığı edebiyatçılar sayesinde sanat çevresi genişleyen Halit Fahri, bu dönemden itibaren yoğun bir yazı faaliyetine girişti. Böylece genç yaşta başlayan edebiyat serüveni, onun hayatının sonuna kadar devam edecek uzun soluklu bir üretim dönemine dönüştü.

Servetifünun Etkisinden Millî Edebiyat'a

Halit Fahri Ozansoy'un edebî kişiliğini anlamanın en önemli yollarından biri, onun şiir anlayışındaki değişimi izlemektir. İlk şiirlerinde Servetifünun nazmının etkisi belirgin olan şair, zaman içinde Türk edebiyatındaki büyük dönüşümün etkisiyle farklı bir şiir anlayışına yöneldi. Özellikle 1914'ten sonra yayımladığı “Aruza Veda” adlı şiiri, bu değişimin sembolik bir dönüm noktasıdır.

Bu şiirle birlikte Halit Fahri, Millî Edebiyat akımına katıldı ve konuşulan Türkçeyle şiirler yazmaya başladı. Bu değişim yalnızca biçimsel bir tercih değildi. Aruzdan heceye yönelmek, aynı zamanda dönemin edebiyat dünyasında süren dil, milliyet ve edebiyatın toplumsal işlevi tartışmalarının içinde yer almak anlamına geliyordu.

“Aruza Veda”, Halit Fahri'nin yalnızca bir vezne veda edişi değil; şiir dilini yeniden kurma arayışının da işaretidir.

Halit Fahri daha sonra Beş Hececiler arasında anılacaktır. Bununla birlikte topluluk içinde diğer bazı isimler kadar ön plana çıkmadığı da söylenebilir. Yine de onun edebiyat tarihindeki yeri, yalnızca bu topluluk içindeki konumuyla açıklanamaz.

Çünkü Halit Fahri, Türk şiirinin iki farklı estetik anlayışının kesiştiği bir dönemde eser vermiştir. Bir yanda Servetifünun'dan devraldığı şiir estetiği, diğer yanda Millî Edebiyat'ın sade Türkçe ve hece ölçüsü etrafında şekillenen yeni şiir anlayışı vardır. Onun şiir yolculuğu, bu iki dünya arasında yaşanan dönüşümün izlerini taşır.

Halit Fahri Ozansoy'un Şiir Anlayışı

Halit Fahri'nin şiirlerinde dikkat çeken temel özelliklerden biri, nazım tekniğindeki hâkimiyetidir. Aruzu da heceyi de kullanabilen şair, şiirlerinde ses ve ahenk unsurlarına önem vermiştir. Döneminin pek çok şairi gibi o da ahengi güçlendirmek amacıyla aliterasyonlardan yararlanmıştır. Ancak Halit Fahri'nin şiir dünyasını yalnızca teknik özelliklerle açıklamak mümkün değildir.

Şiirlerinde çoğu zaman hüzünlü, melankolik ve egzotik bir atmosfer hâkimdir. Bu atmosfer, onun şiir dünyasının en ayırt edici yönlerinden biridir. İlk dönemindeki Servetifünun etkisiyle başlayan şiir serüveni, Millî Edebiyat döneminde sade Türkçeye yönelse de Halit Fahri'nin şiirlerindeki bu melankolik duyarlılık bütünüyle ortadan kalkmaz. Biçim değişse bile şiirlerindeki duygusal iklim, onun sanat kişiliğinin süreklilik gösteren yönlerinden biri olarak varlığını korur.

Bu nedenle Halit Fahri'nin şiirini yalnızca hece ölçüsünü kullanan bir Millî Edebiyat şairinin şiiri olarak görmek eksik kalır. Onun şiir dünyasında eski estetik birikimle yeni edebiyat anlayışının izleri bir arada bulunur.

Tiyatro Yazarlığı ve Melankolik Dünya

Halit Fahri Ozansoy'un edebî kişiliğinin önemli bir başka cephesi de tiyatrodur. İlk oyun denemesi İtiraf ile başlayan tiyatro yazarlığı, sonraki yıllarda farklı eserlerle devam etti. Baykuş, Sönen Kandiller, Nedim ve On Yılın Destanı, şehir tiyatrolarında, halkevlerinde ve amatör tiyatrolarda sahnelenerek ilgi gördü.

Halit Fahri'nin tiyatro eserlerinde de şiirlerinde görülen hüzün ve melankoli belirgin bir biçimde hissedilir. Oyunlarının çoğunun manzum olması, şair kimliğiyle tiyatro yazarlığı arasındaki bağı da güçlendirir. Bu eserlerde, simgeci tiyatronun önemli isimlerinden Maurice Maeterlinck'in etkisi görülür. Böylece Halit Fahri'nin tiyatrosu, yalnızca sahne üzerinde gelişen olaylara dayalı bir anlatım değil; atmosferin, sembollerin ve duygusal yoğunluğun da önem kazandığı bir sanat anlayışına yaklaşır.

Onun tiyatrosunda şiirle sahne sanatının kesiştiği bir dünya vardır. Bu dünyada da şairin karakteristik hüznü ve melankolik duyarlılığı kendini gösterir.

Halit Fahri Ozansoy'un Gazetecilik ve Dergi Faaliyetleri

Halit Fahri, edebiyatı yalnızca kitaplar aracılığıyla sürdüren bir sanatçı değildi. Uzun yıllar boyunca gazete ve dergilerde yazdı, edebiyat çevreleriyle yakın ilişkiler kurdu ve süreli yayınların yönetiminde görev aldı. Elliden fazla gazete ve dergide 500'ün üzerinde şiiri ve çeşitli konularda 1500'den fazla makalesi yayımlandı.

Yazı ve şiirlerinin yer aldığı başlıca süreli yayınlar arasında:

• Alemdar
• Peyam
• Peyam-ı Sabah
• Cumhuriyet
• Son Posta
• Tercüman
• Kehkeşan
• Şehbal
• Türk Yurdu
• Yeni Mecmua
• Temaşa
• Servetifünun-Uyanış
• Hayat
• Varlık
• Türk Tiyatrosu
• Çınaraltı
• Hisar
• İstanbul

bulunmaktadır.

Halit Fahri'nin dergicilik faaliyetleri de bu üretkenliğin önemli bir parçasıdır. 1919'da Nedim adlı edebî bir haftalık dergi yayımladı ve dergi toplam 17 sayı çıktı.

Ayrıca uzun yıllar Servetifünun-Uyanış dergisini yönetti. 1926-1947 yılları arasındaki bu yöneticilik, onun Türk edebiyatı ve süreli yayıncılık dünyasındaki konumunu göstermesi bakımından önemlidir. Bir süre de İstanbul Şehir Tiyatroları'nın yayın organı olan Türk Tiyatrosu dergisini yönetti.

Bütün bunlar, Halit Fahri'nin yalnızca kendi eserlerini ortaya koyan bir şair olmadığını; aynı zamanda döneminin edebî hayatının içinde aktif biçimde yer alan bir edebiyat emekçisi olduğunu gösterir.

Halit Fahri Ozansoy'un Diğer Edebî Çalışmaları

Halit Fahri'nin üretimi şiir ve tiyatroyla sınırlı kalmadı. Edebiyat dünyasının farklı alanlarında eser veren sanatçı, geniş bir külliyat oluşturdu.

Kendi eserlerinin yanı sıra:

• Ortaöğretim öğrencileri için yardımcı ders kitapları,
• Batı edebiyatları tarihleri,
• Edebiyat monografileri,
• Uyarlama romanlar,
• Uyarlama oyunlar,
• Roman çevirileri

hazırladı.

Özellikle Fransız romancı Georges Duhamel'in yapıtlarının çoğu başta olmak üzere çeşitli romanları Türkçeye çevirdi.

Halit Fahri'nin eserleri arasında telif ve çeviri çalışmalarının yanı sıra çeşitli uyarlamalar da bulunur. Toplam üretimi, 34 telif kitabı ve buna yakın sayıda çeviri ve uyarlama eseri kapsayan geniş bir külliyata ulaşmıştır. Bu yönüyle Halit Fahri, yalnızca şiirleriyle değil, Türk edebiyatının üretim, aktarım ve eğitim süreçlerine katkısıyla da değerlendirilmesi gereken çok yönlü bir kültür insanıdır.

Edebiyat ve Kültür Hayatındaki Yeri

Halit Fahri'nin edebî hayatı, Osmanlı Devleti'nin son döneminden Cumhuriyet'in kültürel yapılanmasına uzanan geniş bir tarihsel çerçeve içinde şekillendi. II. Meşrutiyet sonrasında kurulan Müdafaa-i Milliye ile Türkçü kuruluşlardan Bilgi Derneği'nin üyesi oldu. Bunun yanı sıra Şehir Tiyatroları'nın edebî kurullarında uzun yıllar görev yaptı.

Kısa ömürlü edebî topluluklardan Nesl-i Ati ve Nâyiler arasında da yer aldı. Bu ilişkiler ağı, onun yalnızca şiir yazan bir sanatçı olmadığını; döneminin edebiyat, kültür ve sanat tartışmalarının içinde aktif biçimde bulunduğunu gösterir.

Halit Fahri'nin hayatına bütünüyle bakıldığında, karşımıza bir dönemin değişimine tanıklık eden çok yönlü bir edebiyat insanı çıkar. O, bir taraftan şiirde aruzdan heceye geçişin sancılarını yaşamış, diğer taraftan tiyatroda sembolist estetiğin etkilerini sürdürmüş; gazetelerde, dergilerde ve kitaplarda durmadan yazmış; uzun yıllar boyunca öğretmenlik yaparak edebiyatı genç kuşaklara aktarmıştır.

Halit Fahri Ozansoy'un Edebî Mirası

Halit Fahri Ozansoy, Türk edebiyatı tarihinde çoğu zaman Beş Hececiler başlığı altında hatırlanır. Ancak onun edebî mirası, bu toplulukla sınırlı tutulamayacak kadar geniştir. Onun hayatı, bir bakıma Türk edebiyatının dönüşüm tarihinin küçük bir izdüşümüdür. Servetifünun şiirinin estetik dünyasından yola çıkmış, Millî Edebiyat'ın sade Türkçe arayışına yönelmiş, hece ölçüsünü benimsemiş; fakat bütün bu değişimler boyunca kendine özgü hüzünlü ve melankolik sesini korumuştur.

Şairliği kadar öğretmenliği, tiyatro yazarlığı, gazeteciliği, dergiciliği ve çevirmenliği de onun edebiyat dünyasındaki yerini belirlemiştir.

Halit Fahri Ozansoy, edebiyat tarihinin en yüksek sesle konuşulan isimlerinden biri olmayabilir; fakat Türk şiirinin değişim çağında, bir edebiyat kuşağından diğerine uzanan köprülerden biri olarak sessiz ama kalıcı bir iz bırakmıştır.

23 Şubat 1971'de İstanbul'da, kısa süren bir rahatsızlığın ardından geçirdiği kalp krizi sonucu hayatını kaybeden Halit Fahri Ozansoy, Zincirlikuyu Mezarlığı'na defnedildi. Ardında yalnızca şiir kitapları ve tiyatro eserleri değil; gazete ve dergilerde yayımlanmış yüzlerce şiir, binlerce makale, telif ve çeviri eserlerden oluşan geniş bir edebiyat mirası bıraktı.

Onu bugün yeniden okumak, yalnızca bir şairi hatırlamak anlamına gelmez. Aynı zamanda Türk edebiyatının eski ile yeni arasında kaldığı, dilin ve şiirin yeniden tanımlandığı, bir imparatorluğun son yıllarından Cumhuriyet'in ilk dönemlerine uzanan büyük kültürel dönüşümün izlerini sürmek demektir.

Halit Fahri Ozansoy’un Eserleri

Şiir:

·         Rüya, İst.: Necm-i İstikbal Mtb., 1912

·         Cenk Duyguları, İst.: Necm-i İstikbal Mtb., 1917

·         Efsaneler, İst.: Mahmut Bey Mtb., 1919

·         Bulutlara Yakın, İst.: Yeni Edebiyat, 1920

·         Zakkum, İst.: Hukuk Mtb., 1920

·         Gülistanlar, Harabeler, İst.: İkbal, 1922

·         Paravan, İst.: Ahmet İhsan Mtb., 1929

·         Balkonda Saatler, İst.: Ahmet İhsan Mtb., 1929

·         Sulara Dalan Gözler, İst.: Ülkü B., 1936

·         Hep Onun İçin, İst.: Çeltüt B., 1962

·         Sonsuz Gecelerin Ötesinde, İst.: Baha Mtb., 1964

Oyun:

·         Baykuş, İst.: Ahmet İhsan Mtb., 1916

·         İlk Şair, İst.: İkbal, 1923

·         Sönen Kandiller, İst.: Ahmet İhsan Mtb., 1926

·         Nedim, İst.: İnkılâp, 1932

·         On Yılın Destanı, Ank.: Hâkimiyet-i Milliye Mtb., 1933

·         Hayalet, İst.: Kanaat, 1935

·         Bir Dolaptır Dönüyor, İst.: Baha Mtb., 1958

Roman:

·         Sulara Giden Köprü, İst.: Kenan B., 1939

·         Âşıklar Yolunun Yolcuları, İst.: Kanaat, 1939

Anı:

·         Edebiyatçılar Geçiyor, İst.: Kanaat, 1939 (genişletilmiş yb İst.: Türkiye, 1967)

·         Darülbedayi Devrinin Eski Günlerinde, İst.: Ak Kitabevi, 1964

·         Eski İstanbul Ramazanları, İst.: İnkılâp ve Aka, 1968

·         Edebiyatçılar Çevremde, İst.: Sümerbank, 1970

Çeviri:

·         Rafael (Lamartine), İst.: Kanaat, 1935

·         Goethe’nin Aşkları ve Şiirleri, İst.: Kanaat, 1936

·         Poil de Carotte (J. Ranard), İst.: Remzi, 1937

·         Bir Sipahinin Romanı (P. Loti), İst.: Remzi, 1939

·         Yaralılar (G. Duhamel), İst.: Remzi, 1941

·         Aşka İnanmayan Adam: Mukaddes Mavi Sakal (G. Delaquis), İst.: Ahmet Halit, 1942

·         Graziella (Lamartine), İst., 1942

·         Selavin’in Ruznamesi (G. Duhamel), İst.: Remzi, 1942

·         Son Gece (E. Bove), İst.: Remzi, 1942

·         Havr Noteri (G. Duhamel), İst.: ABC, 1943

·         Kontes d’Escarbagnes (Molière), Ank.: MEB, 1943

·         Öldüren Bahar (Z. Lajos), İst.: Ahmet Halit, 1943

·         İki Adam (G. Duhamel), İst.: Remzi, 1944

·         “La Reine Pêdauque” Kebapçısı (A. France), İst.: Güven, [1945?]

·         Üç Gün, Üç Gece (M. Gilbert), İst.: Ahmet Halit,1946

·         Jack (A. Daudet), İst.: İnkılâp, [1948?]

·         Tutunamıyanlar (H. R. Lenormand), İst.: MEB, 1952

·         Binbir Gece Masalları, İst.: Doğan Kardeş, 1957

·         Şanghay’da Balayı (M. Dekobra), İst.: Hakan, [1963?].

KAYNAKÇA: Ş. Aktaş, “Halit Fahri Ozansoy”, Büyük Türk Klasikleri, c. XII, s. 343-346; Banarlı, RTET, II, 1136; Nebioğlu, 476; Yazar, 150-167; B. S. Ediboğlu, Bizim Kuşak ve Ötekiler, İst., 1968, s. 16-20; Necatigil, İsimler, 286-287; Özkırımlı, TEA, III, 943-944; M. K. Özgül, Halit Fahri Ozansoy, Ank., 1986; “Ozansoy, Halit Fahri”, TDEA, VII, 166-168; A. Acehan, “Halit Fahri Ozansoy: Hayatı, Eserleri, Sanatı”, Sakarya Üni. Sosyal Bilimler Ens., yayımlanmamış doktora tezi, 1998; H. S. Gezgin, Edebî Portreler, (haz. H. B. Ayvazoğlu) İst., 1999, s. 121-123.