Mehmet Halit Bayrı Kimdir? Hayatı, Edebi Kişiliği ve Eserleri

 

Mehmet Halit Bayrı

   Mehmet Halit Bayrı Kimdir?

Mehmet Halit Bayrı (1896, İstanbul – 27 Ekim 1958, İstanbul), Türk halkbilimi ve halk edebiyatı araştırmalarının öncü isimlerinden; edebiyat tarihçisi, edip, yazar, siyaset ve devlet adamıdır. Türk edebiyatı tarihçiliğinin ilmî kurucuları arasında yer alan Bayrı, Türkoloji ve halkbilimi çalışmalarının sistemleşip yaygınlaşmasında önemli bir rol üstlenmiştir. Bayrı, edebiyatı yalnızca kitaplarda aramayan; halkın hafızasında yaşayan masalları, manileri, bilmeceleri ve sözlü kültür ürünlerini dinleyerek derleyen bir araştırmacıdır.

Mehmet Halit Bayrı'nın asıl mirası, halkın belleğinde yaşayan sözlü kültürü kayda geçirerek onu bilimsel ve edebî araştırmanın konusu haline getirmesidir.

Mehmet Halit Bayrı'nın Hayatı

Mehmet Halit Bayrı, 1896 yılında İstanbul'da dünyaya geldi. Deniz binbaşı Diyarbakırlı Ahmet Muammer Bey ile Maide Hanım'ın oğluydu. Ancak çocukluğu erken bir kayıpla şekillendi. Babasını henüz küçük yaşta, 1901 yılında kaybetti ve annesi tarafından yetiştirildi.

İlk ve orta öğrenimini İstanbul'da tamamladıktan sonra Darülfünun Edebiyat Şubesi'ni bitirdi. Böylece ileride bütün mesaisini vereceği edebiyat ve kültür araştırmalarının akademik temellerini edinmiş oldu. Fakat onun kuşağının gençleri için eğitim hayatının hemen ardından gelen dönem, sıradan bir meslek hayatına geçiş dönemi değildi. I. Dünya Savaşı'nın ağır şartları, Bayrı'nın gençlik yıllarının belirleyici gerçeklerinden biri oldu. Askerliğini 1914-1918 yılları arasında Çanakkale'de yaptı.

Savaşın ardından devlet hizmetine girdi. 1918'de Âyan Meclisi kâtipliğinde görev aldı. Bu ilk memuriyet, onun devlet bürokrasisiyle ilişkisini başlatırken Bayrı'nın asıl entelektüel yönü kısa süre sonra edebiyat ve kültür alanında belirginleşecekti.

Belediye Yılları ve Son Dönemi

Bayrı, 1925 yılında İstanbul Belediyesi'ne girdi ve kurumun çeşitli birimlerinde görev yaptı. Buradaki hizmetini 1953 yılında emekli olarak tamamladı. Ancak emeklilik, onun çalışma hayatının sona ermesi anlamına gelmedi. Ölümüne kadar İstanbul Çocuk Esirgeme Kurumu Cağaloğlu İl Müdürlüğü'nde görevini sürdürdü.

Hayatının farklı dönemlerinde farklı isimlerle de yazdı. İsmail Nami, Âşık Remzi Akbaş ve Âşık Hilmi imzalarını kullandı. Özellikle Âşık Remzi Akbaş ve Âşık Hilmi mahlaslarıyla şiirler kaleme alması, onun halk edebiyatına yalnızca araştırmacı olarak değil, yaratıcı bir yazar olarak da yaklaştığını gösterir.

27 Ekim 1958'de İstanbul'da hayatını kaybetti. Merkez Efendi Kozluca Mezarlığı'nda toprağa verildi.

Mehmet Halit Bayrı’nın Edebi Kişiliği

Mehmet Halit Bayrı'nın Edebiyat Dünyasına Girişi

Bayrı'nın yazı hayatı, Mütareke yıllarında başladı. Bu dönemde onun edebî yönünün gelişmesinde Fuad Köprülü ve Yahya Kemal'in teşvikleri önemli bir yer tuttu. Bu iki ismin etkisi, Bayrı'nın yalnızca şiir yazan bir edebiyatçı olarak kalmamasında da belirleyici oldu. Zamanla ilgisini klasik edebiyattan âşık edebiyatına, dinî ve tasavvufî edebiyattan halkbilimine kadar genişletti.

1922'de İsmail Hikmet'in (Ertaylan) çıkardığı Düşünce dergisinin yazı işleri müdürlüğünü üstlendi. Ardından 1924-1925 yıllarında yayımlanan Anadolu Mecmuası'nın da yazı işleri müdürlüğünü yaptı. Anadolu Mecmuası'nda şiirlerini İsmail Nami imzasıyla yayımladı. Fakat derginin Bayrı açısından asıl önemi, onun Anadolu kültürüne yönelik ilgisinin daha görünür hale gelmesiydi.

Burada Anadolu edebiyatının çeşitli türlerini ilk defa tanıtan çalışmalar yayımladı. Bayrı'nın edebiyat anlayışında Anadolu, yalnızca coğrafi bir bölge değil; yüzyıllar boyunca biriken ortak hafızanın taşıyıcısıydı.

Aynı yıllarda Edebiyat Fakültesi Neşriyat Encümeni'nde rehberlik görevinde bulundu. Böylece bir yandan dergicilik ve yazarlık faaliyetlerini sürdürürken diğer yandan edebiyatın kurumsal alanında da çalışmalar yürüttü.

Mehmet Halit Bayrı ve Türk Halkbiliminin Doğuşu

Bayrı'nın edebî hayatındaki en önemli kırılma, ilgisinin giderek halk edebiyatı ve halkbilimine yoğunlaşmasıdır. Bu yöneliş, onu yalnızca şiir ve edebiyat yazıları yazan bir aydın olmaktan çıkararak sözlü kültürün sistemli biçimde derlenmesi ve incelenmesi için çalışan öncü bir araştırmacıya dönüştürdü.

1927 yılında Ziyaeddin Fahri (Fındıkoğlu) ile birlikte Ankara'da Türk Halkbilgisi Derneği'ni kurdu. Bir yıl sonra derneğin İstanbul'da bir şubesi açıldı. Bayrı, bundan sonra çalışmalarını büyük ölçüde halkbilimi ve halk edebiyatına yöneltti.

Bu tercih, dönemin kültür hayatı açısından son derece anlamlıydı. Çünkü halkın günlük hayatında yaşayan ancak yazılı kaynaklarda yeterince yer bulamayan kültürel unsurların kaybolma ihtimali karşısında, bunların yerinde dinlenmesi, derlenmesi ve kayıt altına alınması gerekiyordu.

Bayrı tam da bu noktada araştırmacının masa başından kalkması gerektiğine inanmış gibidir. Masalları, manileri ve bilmeceleri kitaplardan aktarmakla yetinmedi; halkı dinledi, sözlü kültür ürünlerini tek tek topladı ve çalışmalarını bu malzeme üzerinden oluşturdu. Bu yaklaşım, onun halkbilimi çalışmalarının en belirgin özelliklerinden biridir.

Halkbilgisi Haberleri ve Bir Kültür Arşivcisi Olarak Bayrı

Bayrı'nın halkbilimi alanındaki en önemli faaliyetlerinden biri, İstanbul şubesinin çalışmaları kapsamında yayımladığı Halkbilgisi Haberleri dergisidir. Dergi, 1929-1931 ve 1933-1942 yılları arasında yayımlandı ve toplam 123 sayıya ulaştı.

Bu uzun soluklu yayın faaliyeti, Bayrı'nın halk kültürünü geçici bir merak konusu olarak görmediğini ortaya koyar. Onun için halkbilimi, düzenli biçimde araştırılması, belgelenmesi ve gelecek kuşaklara aktarılması gereken ciddi bir kültür alanıdır. Derlediği ve kayıt altına aldığı sözlü kültür malzemesi de onun kültür tarihimizdeki önemli miraslarından biridir.

 Mehmet Halit Bayrı'nın Halkevleri Çalışmaları

Bayrı'nın halkbilimi ve edebiyat alanındaki kurumsal faaliyetleri, Halkevleri döneminde de devam etti. M. Fuad Köprülü'nün milletvekili olarak İstanbul'dan ayrılmasının ardından Bayrı, 1936-1941 yılları arasında Eminönü Halkevi Dil ve Edebiyat Şubesi başkanlığına getirildi.

Burada yalnızca idari bir görev üstlenmedi. Eminönü Halkevi'nin yayın organı olan Yeni Türk dergisinin yazı işlerini yürüttü ve Halkevi'nin kitap neşriyatını yönetti. Bu dönem, Bayrı'nın edebiyat araştırmalarıyla kültür kurumları arasındaki bağın güçlendiği yıllardan biridir.

Bir tarafta halkın sözlü kültürünü derleyen araştırmacı, diğer tarafta dergi ve kitap yayımlarını yöneten bir kültür insanı vardır. Böylece Bayrı'nın çalışmaları, derleme, araştırma, yayımlama ve kültürel aktarım halkalarını bir araya getirir.

Mehmet Halit Bayrı'nın Edebi ve Bilimsel Çalışma Alanları

Mehmet Halit Bayrı'nın ilgisi yalnızca halkbilimiyle sınırlı değildi. Yazıları farklı edebiyat ve kültür alanlarına yayıldı.

Başlıca çalışma alanları şunlardı:

• Türk halkbilimi
• Halk edebiyatı
• Âşık edebiyatı
• Klasik Türk edebiyatı
• Dinî edebiyat
• Tasavvufî edebiyat
• Anadolu edebiyatı

Yazıları çok sayıda dergide yayımlandı. Bunlar arasında Dergâh, Anadolu, Azerbaycan Yurtbilgisi, Hayat, İstanbul Belediye, Kalem, Kızılelma, Kopuz, Millî Mecmua, Orhun, Tanrıdağ, Tarih Dünyası, Türk Amacı, Türk Yurdu, Türkiye, Ülkü, Yeni Mecmua ve Yeni Türk bulunmaktadır.

Ayrıca Halkbilgisi Haberleri ve Türk Folklor Araştırmaları gibi yayınlarda da çalışmaları yer aldı. Basılmamış yapıtlarının da bulunması, Bayrı'nın geride bıraktığı kültürel malzemenin yayımlanmış eserlerinden daha geniş bir alana yayıldığını göstermektedir.

Mehmet Halit Bayrı'nın Türk Kültür Tarihindeki Yeri

Mehmet Halit Bayrı'nın edebiyat tarihindeki yerini değerlendirirken onu yalnızca "halkbilimci" sıfatıyla sınırlandırmak eksik kalır. O, Anadolu'nun ve halkın sözlü hafızasını edebiyat araştırmasının merkezine taşıyan kuşağın önemli temsilcilerinden biridir.

Bayrı'nın yaptığı iş, görünüşte basit bir derleme faaliyetinden çok daha fazlasıdır. Bir masalın, maninin ya da bilmecenin kayda geçirilmesi, aslında bir toplumun gündelik hayatına, dünya görüşüne ve ortak hafızasına ait parçaların unutulmaktan kurtarılması anlamına gelir.

Bu bakımdan Bayrı'nın araştırmacılığı ile arşivciliği birbirine yaklaşır. O, yaşayan kültürü henüz kaybolmadan belgelemeye çalışan bir kültür hafızacısıdır. Özellikle Türk halkbilimi ve halk edebiyatı çalışmalarının sistemli ve yaygın hale gelmesinde oynadığı önemli rol, onun Türk kültür tarihindeki kalıcı değerini oluşturur.

Sonuç: Halkın Sesini Kayda Geçiren Bir Araştırmacı

Mehmet Halit Bayrı'nın hayatına geriye dönüp bakıldığında, birbirinden kopuk görünen görevlerin aslında tek bir entelektüel çizgide birleştiği görülür. Darülfünun'da aldığı edebiyat eğitimi, savaş yıllarında yaşadığı tecrübe, devlet hizmetindeki görevleri, Mütareke yıllarında başlayan yazı hayatı, Fuad Köprülü ve Yahya Kemal'in teşvikleri, Anadolu Mecmuası'ndaki çalışmaları, Türk Halkbilgisi Derneği'nin kuruluşu, Halkbilgisi Haberleri'nin 123 sayılık serüveni ve Halkevleri'ndeki yayın faaliyetleri...

Bütün bunlar, onu aynı hedefe götürdü: Türk kültürünün yazılı ve sözlü mirasını toplamak, araştırmak ve gelecek kuşaklara aktarmak. Mehmet Halit Bayrı, halkın gündelik hayatında yaşayan ve çoğu zaman fark edilmeden kaybolup gidecek kültürel mirası dinleyen, derleyen ve kayda geçiren isimlerden biri olarak hatırlanmalıdır.

27 Ekim 1958'de İstanbul'da hayatını kaybettiğinde ardında yalnızca bir yazarın eserlerini değil, Türk halk kültürünün araştırılmasına adanmış uzun bir çalışma hayatının izlerini bıraktı. Onun değeri biraz da burada yatar: Büyük edebiyatın yalnızca kitaplarda değil, halkın dilinde, hafızasında ve yüzyıllardır aktarılan sözlerinde de yaşadığını gösteren bir araştırmacı olarak.

Mehmet Halit Bayrı’nın Eserleri

Araştırma-İnceleme:

·         Maziden Bir Yaprak, İst.: İhtiyat Zabitleri Teavün Cemiyeti, 1919 (Halit Oğuz adıyla, Çanakkale Savaşı’na dair)

·         Maniler, 1932; Cumhuriyet Devrinde Halkbilgisi Hareketleri, 1933

·         Balıkesirli Bir Şair, İst.: Burhanettin Mtb., 1934

·         İstanbul Argosu ve Halk Tabirleri, 1934

·         Halk Şairleri Hakkında Küçük Notlar, İst.: Eminönü Halkevi, 1937

·         Halk Âdetleri ve İnanmaları, İst.: Burhanettin B., 1939

·         İstanbul Folkloru, İst.: Türkiye, 1947, 1972

·         Halk Şiiri XIX. Yüzyıl, 1956

·         Halk Şiiri XX. Yüzyıl, İst.: Varlık, 1957

·         Âşık Gevheri, İst.: Maarif Kitaphanesi, 1958

·         Âşık Virâni, 1959

·         Yer Adları ve Yer Adlarına Bağlı Folklor Bilgileriyle İstanbul, İst.: Hayat, 1964?.

KAYNAKÇA: Necatigil, İsimler, 79; Kurdakul (1999), Sözlük, 137-138; Karaalioğlu, 102; Veli Aras, “Bayrı, Mehmed Halid”, TDEA, I, 366-367; A. Uçman, “Bayrı, Mehmed Halid”, DİA, V, 274-275; Türk Folklor Araştırmaları, “M. Halit Bayrı Özel Sayısı”, S. 114 (Ocak 1959); İ. Hınçer, “Âşık Remzi Akbaş Halit Bayrı mıdır?”, Türk Folklor Araştırmaları, S. 115 (Şubat 1957), s. 1852-1954.