Şükran Kurdakul Kimdir? Hayatı, Edebi Kişiliği ve Eserleri

   

Şükran Kurdakul

       Şükran Kurdakul Kimdir?

Şükran Kurdakul (23 Mart 1927 - 15 Aralık 2004), Türk şiirinin toplumcu damarında önemli bir yere sahip olan şair, yazar ve edebiyat araştırmacısıdır. Şiirle başladığı edebiyat yolculuğunu öykü, eleştiri, araştırma ve inceleme alanlarına taşıyan Kurdakul; özellikle özgürlük, bağımsızlık, sömürü, toplumsal adalet ve insan ekseninde şekillenen edebiyat anlayışıyla tanındı.

Kurdakul'un edebiyat serüveni, Türkiye'nin siyasal ve toplumsal açıdan en çalkantılı dönemlerinden biriyle iç içe ilerledi. Genç yaşta karşılaştığı soruşturmalar, tutukluluklar ve geçim sıkıntıları, edebiyatını yalnızca bir sanat alanı olarak değil, hayatla doğrudan temas eden bir mücadele biçimi olarak görmesine de zemin hazırladı.

Şükran Kurdakul'un Hayatı

Şükran Kurdakul, Fatma Mukadder Hanım ile Binbaşı Mehmet Salih Bey'in oğlu olarak dünyaya geldi. Çocukluk yıllarının ilk durağı İstanbul'un Şehremini semti oldu. Burada 34. İlkokul'u bitirdi. Ancak onun edebiyatla ilişkisi daha çocukluk yıllarında başladı. Şiirleri henüz küçük yaşlarda Çocuk Sesi, Maceralar Dünyası ve Yedigün gibi dergilerde yayımlandı. Böylece edebiyat dünyasına adım atan Kurdakul, henüz 16 yaşındayken ilk kitabını yayımlayarak dikkat çekti. Fakat genç bir şair olarak önünde yalnızca edebî bir yol yoktu. Türkiye'nin siyasal açıdan sertleşen atmosferi, Kurdakul'un hayatını da doğrudan etkileyecekti.

Gençlik Yılları ve Tutukluluk

İzmir Karşıyaka Lisesi'nde öğrenim gördüğü sırada, Ceza Kanunu'nun 142. maddesine aykırı eylemde bulunduğu iddiasıyla 1946'da 4,5 ay tutuklu kaldı. Bu olay, öğrenimini sürdürmesini engelledi. Eğitim hayatındaki bu kesintinin ardından geçimini sağlamak için çalışmak zorunda kaldı. Bir süre İzmir Belediye Encümen Kalemi'nde daktiloluk yaptı. Askerlik dönüşünde ise 1951-1953 yılları arasında Ziraat Bankası Bahçekapı Şubesi'nde depo ve muhasebe memurluğu görevlerinde bulundu.

Kurdakul'un hayatındaki ikinci büyük kırılma ise yayımlanmasına katkıda bulunduğu Yeryüzü dergisi nedeniyle yaşandı. 1951-1952 yıllarında toplam 11 sayı yayımlanan derginin Türkiye Komünist Partisi ile ilişkili olduğu gerekçesiyle Ceza Kanunu'nun 141. maddesinden iki yıl tutuklu kaldı. Ancak Askerî Yargıtay'da cezası bozuldu ve 1955'te beraat etti. Bu yıllar, genç şairin dünyaya ve edebiyata bakışında derin izler bıraktı. Şiirindeki özgürlük, bağımsızlık ve sömürü karşıtlığı yalnızca estetik bir tercih olmaktan çıkıp yaşadığı çağın gerçekleriyle birleşti.

Edebiyat Dünyasında Şükran Kurdakul

Tutukluluk ve geçim sıkıntıları, Kurdakul'un edebiyattan uzaklaşmasına yol açmadı. Tam tersine, hayatın sertliği onun edebiyatla kurduğu ilişkiyi daha da derinleştirdi. Tan, Yeni Gazete ve Varlık Yayınevi'nde düzeltmenlik yaparak yaşamını sürdürdü. Aynı zamanda yalnızca eser veren bir yazar değil, edebiyat ortamının oluşmasına katkıda bulunan aktif bir yayıncı ve dergici oldu.

1958-1962 yılları arasında Yelken dergisini yönetti. Daha sonra Ataç Kitabevi'ni kurdu ve edebiyat dünyasında iz bırakan iki önemli derginin yayımlanmasında başrol üstlendi:

• Ataç: 30 sayı, 15 Mayıs 1962 - 1 Ekim 1964
• Eylem: 34 sayı, Mart 1964 - 15 Mayıs 1966

Kurdakul'un dergiciliği, onun edebiyatı yalnızca bireysel bir üretim olarak görmediğini gösterir. Dergiler aracılığıyla dönemin edebiyat tartışmalarına katıldı, yeni seslerin duyulmasına katkı sağladı ve edebiyatın toplumsal meselelerle bağını canlı tuttu.

1963-1968 yılları arasında Türkiye İşçi Partisi'nin çeşitli yönetim kademelerinde görev alması da onun sanat anlayışıyla toplumsal düşüncesi arasındaki bağın bir başka göstergesiydi. Ayrıca TYS ve PEN yönetimlerinde bulundu; Cumhuriyet gazetesinde köşe yazıları kaleme aldı.

Şükran Kurdakul'un Edebi Kişiliği

Şiir Anlayışı

Kurdakul'un şiir serüveni, kendi içinde önemli bir dönüşüm taşır. İlk şiirlerinde ölçülü, uyaklı ve kişisel duygulara dayalı bir anlayış görülür. Ancak 1947'den itibaren şiirinin yönü belirgin biçimde değişti ve toplumcu şiire yöneldi. Bu değişim, onu “1940 kuşağı”nın en genç şairi olarak öne çıkardı.

Kurdakul'un toplumcu şiiri; ulusal kurtuluş, bağımsızlık, özgürlük ve sömürü gibi temalar çevresinde gelişti. Kalabalıklara seslenmek isteyen, eylemci bir şiir anlayışını benimsedi. Ancak onun şiir yolculuğu yalnızca doğrudan toplumsal mesaj vermekle sınırlı kalmadı. Zaman içerisinde kendi şiirini sorgulayan, estetik açıdan daha dengeli ve daha özgün bir ses arayan bir şaire dönüştü.

Giderayak: Şairin Kendisiyle Hesaplaşması

1956'da yayımlanan Giderayak, Kurdakul'un şiirindeki dönüşümün önemli duraklarından biridir. Bu kitapla birlikte şair, şiirini ayrıntılardan arındırmaya, daha dengeli bir söyleyiş ve yeni bir ses bulmaya yöneldi. Önceki döneminde salt bildiriye yaslanan bazı şiirlerini kitabına almadı. Bu tavır, Kurdakul'un kendi şiir geçmişine karşı eleştirel davranabildiğini gösterir. Şair için mesele yalnızca ne söylediği değil, onu nasıl söylediği idi.

Acılar Dönemi ve Şiirde Yeniden Doğuş

Kurdakul'un şiirindeki bir başka önemli eşik Acılar Dönemidir. Şairin “yeniden doğuşum” olarak nitelendirdiği bu dönem, geçmişe doğru uzanan acılı ve duygusal bir bakışın belirginleştiği bir süreçtir. Burada toplumcu şiirin geniş kalabalıklara seslenen yönünün yanına, bireysel hafızanın ve geçmişin bıraktığı izler eklenir.

Bu nedenle Kurdakul'un şiirini yalnızca politik veya toplumcu bir şiir olarak değerlendirmek, onun geçirdiği iç dönüşümü eksik bırakır. Şair zamanla toplumun acıları ile bireyin hafızasını aynı şiir dünyasında buluşturma arayışına yönelmiştir.

Şükran Kurdakul'un Öykücülüğü

Şiirin yanında öykü de Kurdakul'un edebî üretiminde önemli bir yer tuttu. Toplumcu gerçekçi anlayış doğrultusunda kaleme aldığı öykülerinde gözlemlerinden ve yaşantılarından yararlandı. Özellikle orta tabakadan insanları, yakın tarihin çeşitli olaylarını ve bu olayların içinde yer alan insanları anlattı.

Bu yönüyle öykücülüğünde de şiirindeki temel duyarlığın izleri görülür: İnsan, toplum ve tarih arasındaki ilişki. 1970'li yılların başında yayımladığı öykü kitaplarını daha sonra yeniden ele aldı ve 1987'de Öyküler adı altında bir araya getirdi. Kurdakul'un öykücülüğü, büyük tarihsel olayların yalnızca siyasi sonuçlarını değil, bu olayların sıradan insanların hayatlarında bıraktığı izleri de görünür kılma çabası açısından önem taşır.

Edebiyat Tarihçisi ve Araştırmacı Şükran Kurdakul

Şükran Kurdakul'un edebî mirası yalnızca şiir ve öykülerinden ibaret değildir. Onu Türk edebiyatı açısından kalıcı kılan önemli yönlerinden biri de araştırmacılığı ve edebiyat tarihçiliğidir. Şair ve yazar kimliğinin yanında, Türk edebiyatının geçmişini belgelemek, yazarları bir araya getirmek ve edebiyat tarihinin hafızasını korumak için çalışmalar yaptı.

Bu alandaki en önemli eserleri arasında:

• Şairler ve Yazarlar Sözlüğü
• Çağdaş Türk Edebiyatı

bulunur.

Özellikle Şairler ve Yazarlar Sözlüğü, edebiyat dünyasında yalnızca bir başvuru kaynağı değil, aynı zamanda edebiyat hafızasının korunmasına yönelik kapsamlı bir çalışma niteliği taşır.

Şükran Kurdakul'un Yayımladığı Dergi ve Gazeteler

Kurdakul'un edebiyat hayatı boyunca yazıları ve şiirleri çok sayıda dergi ve gazetede yayımlandı. Bunlar arasında Fikirler, Çığır, Kovan, Genç Nesil, Kaynak, İstanbul, Yeryüzü, Beraber, Yelken, Ataç, Yön, Eylem, Ant, Vatan, Akşam, Yeni Edebiyat, Yeni Ufuklar, Yeni Dergi, Yeni Gazete, Yansıma, Cumhuriyet, Milliyet Sanat, Çağdaş Eleştiri, Yazko Edebiyat, Bilim ve Sanat ve Yeni Düşün bulunmaktadır.

Bu geniş yayın ağı, Kurdakul'un yalnızca kendi kitaplarını yayımlayan bir şair olmadığını; döneminin edebiyat ve düşünce hayatının içinde sürekli hareket eden bir yazar olduğunu gösterir.

Şükran Kurdakul'un Edebiyatımızdaki Yeri

Şükran Kurdakul'un hayatına bütünüyle bakıldığında üç ayrı kimlik birbirinden ayrılmaz biçimde iç içe geçer:

Şair Kurdakul, toplumun özgürlük ve adalet arayışını şiire taşır.

Öykücü Kurdakul, yakın tarihin ve orta tabakadan insanların hayatına eğilir.

Araştırmacı Kurdakul ise kendisinden önceki ve kendi çağındaki edebiyatçıların izlerini kayıt altına alarak edebiyat hafızasının korunmasına katkıda bulunur.

Şükran Kurdakul, kendi şiirini yazdığı kadar, Türk edebiyatının hafızasını da korumaya çalışan bir edebiyat insanıdır. Genç yaşta şiir yayımlamaya başlayan, siyasi nedenlerle tutuklanan, öğrenimi kesintiye uğrayan, geçimini farklı işlerde çalışarak sağlayan; buna rağmen dergiler çıkaran, kitaplar yayımlayan ve edebiyat araştırmalarına ömrünü veren Kurdakul'un hayatı, bir anlamda edebiyata direnerek tutunmanın hikâyesidir.

23 Mart 1927'de başlayan hayatı 15 Aralık 2004'te sona erdi. Ardında yalnızca şiirler ve öyküler değil; toplumsal duyarlılığı, yayıncılığı, araştırmacılığı ve edebiyat hafızasına yaptığı katkılarla şekillenmiş geniş bir miras bıraktı.

Şükran Kurdakul’un Ödülleri

·         Bir Yürekten Bir Yaşamdan ile 1983 Nevzat Üstün Şiir Ödülü

·         2000 TÜYAP 19. İstanbul Kitap Fuarı Onur Yazarı.

Şükran Kurdakul’un Eserleri

Şiir:

·         Tomurcuk, İzmir: Ege Mtb., 1943

·         Zevklerin ve Hülyaların Şiirleri, İzmir: Ülkü, 1944

·         Giderayak, İst., 1956

·         Nice Kaygılardan Sonra, İst.: Ataç, 1963

·         İzmir’in İçinde Amerikan Neferi, İst.: Ataç, 1965

·         Halk Orduları, İst.: Ataç, 1969

·         Acılar Dönemi, İst.: Cem, 1977

·         Bir Yürekten, Bir Yaşamdan, İst.: Karacan, 1982

·         Ökselerin Yöresinde, İst.: İzlem, 1984

·         Ölümsüzlerle, İst.: İzlem, 1985

·         Bir Yürekten Bir Yaşamdan, (50. Şiir Yılı nedeniyle toplu şiirleri) İst.: Cem, 1993

·         İhtiyar Yüzyıla Şiirler, İst.: Ümit, 1997

·         Boşuna Belindeki Anahtar Işığım Kilitlenmez ki Benim, (seçme şiirler) İst.: Adam, 2000; ; Toplu Şiirleri 1-6, İst.: Evrensel, 2001

 Öykü:

·         Tanığın Biri, İst.: Habora, 1970

·         Beyaz Yakalılar, İst.: Ataç, 1972

·         Kurtuluştan Sonra, İst.: Ataç, 1973

·         Onların Çocukları, İst.: Ataç, 1975

·         Öyküler, (dört kitabından seçmeler) İst.: Cem, 1987

Derleme-İnceleme:

·         İçe Kapanış/Charles Baudelaire, İst.: Ataç, 1959

·         Sosyalist Açıdan Türk-İş Yargılanıyor, (Ş. Yıldız ile) İst.: Ataç, 1966

·         Şairler ve Yazarlar Sözlüğü, İst.: Ataç, 1971

·         Çağdaş Türk Edebiyatı I (Meşrutiyet Dönemi), İst.: May, 1976

·         Namık Kemal, İst.: Cem, 1977 (Namık Kemal: Yaşamı, Sanatçı Kişiliği, Romancılığı, İst.: Altın Kitaplar, 1991)

·         Nâzım’ın Bilinmeyen Mektupları, İst.: Broy, 1986

·         Çağdaş Türk Edebiyatı II (Cumhuriyet Dönemi), İst.: Broy, 1987 (Çağdaş Türk Edebiyatı, 4 c., Ank.: Bilgi, 1992)

·         Nazım’dan Armağan, (K. Coşkun ve Ö. Yağcı ile) İst.: Cem, 1990

·         Şairce Düşünmek, (edebiyat yazıları) İst.: Gerçek Sanat, 1990

·         En Güzel Öyküler: 28 Türk Yazarından Bir Seçki, Oberhausen: Ortadoğu Verlag, 1994

·         Nâzım, Dünya ve Biz: Nâzım Hikmet Şiirinde Belirgin Temalar, (S. Sezer ile), İst.: Evrensel, 2002

Oyun:

·         Zindandaki Şair, İst.: Gerçek Sanat, 1990

Anı:

·         Cezaevinden Babıali’ye Babıali’den Tip’e, İst.: Evrensel, 2003.

KAYNAKÇA: Kurdakul, Sözlük, 393-394; Nebioğlu, 425; Necatigil, İsimler, 237; Necatigil, Eserler, 250-251; Özkırımlı, TEA, III, 777; M. Kutlu, “Kurdakul, Şükran”, TDEA, VI, 7-8; Karaalioğlu, 339; Ö. Yağcı, “50 Yıldır Şairce Düşünen Bir Yürek: Şükran Kurdakul”, Cumhuriyet Kitap, 8 Nisan 1993; Ö. Yağcı, Şükran Kurdakul’un Yaşamı ve Yapıtları, İst., 1994; Z. Aliye, “Yenilikçi Şiirimizde Bir Köşe Taşı”, Cumhuriyet Kitap, 17 Temmuz 1997; S. Sezer, “Yetmiş Yıldır Sesi ve Kalemiyle Var”, Cumhuriyet Kitap, 17 Temmuz 1997; A. Kabacalı, Şükran Kurdakul, İst., 2000.