Kamuran Şipal Kimdir? Hayatı, Edebi Kişiliği ve Eserleri

 

Kamuran Şipal

Kamuran Şipal Kimdir?

Kâmuran Şipal (24 Eylül 1926, Adana – 18 Eylül 2019, İstanbul), Türk edebiyatında romancı, öykü yazarı ve çevirmen olarak tanınan isimlerden biridir. Edebiyat hayatına şiirle başlamış, daha sonra öyküye yönelmiş; özellikle insanın iç dünyasındaki huzursuzlukları, yalnızlığı ve hayat karşısındaki kırılganlığını konu alan anlatılarıyla kendine özgü bir çizgi oluşturmuştur. Alman dili ve edebiyatı üzerine aldığı eğitim ise onun yazarlığının yanı sıra çevirmenlik alanında da uzun soluklu bir çalışma yürütmesini sağlamış, çağdaş Alman edebiyatının önemli yapıtlarını Türkçeye kazandıran başlıca çevirmenlerden biri haline getirmiştir. Böylece Şipal’in edebiyat hayatı, kendi anlatı dünyasını kuran bir yazarla başka bir edebiyatın eserlerini Türkçe okurla buluşturan dikkatli bir çevirmenin aynı birikimde birleştiği uzun bir çalışma dönemi olarak şekillenmiştir.

Kamuran Şipal’in Hayatı

Kamuran Şipal, 24 Eylül 1926’da Adana’da doğdu. İlk ve orta öğrenimini Adana’da tamamladıktan sonra İstanbul’a geldi ve Pertevniyal Lisesi’ni 1946 yılında bitirdi. Ardından İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Alman Dili ve Edebiyatı Bölümü’nde öğrenim gördü ve 1955 yılında buradan mezun oldu. Mezuniyetinden sonra aynı bölümde iki yıl asistan olarak çalıştı. Daha sonra akademik çalışmalarını sürdürmek üzere Almanya’ya giderek iki yıl burada bulundu. Türkiye’ye dönüşünün ardından, 1960 yılında İstanbul Üniversitesi Yabancı Diller Yüksek Okulu’nda Almanca okutmanı olarak göreve başladı ve buradan emekliye ayrıldı.

Şipal’in öğrenim ve çalışma hayatı boyunca Almanca ve Alman edebiyatıyla kurduğu yakınlık, onun sonraki yıllardaki edebî faaliyetlerinin önemli kaynaklarından biri oldu. Üniversitede aldığı eğitim, akademik çalışmalarını sürdürdüğü Almanya yılları ve uzun süre devam eden öğretim hayatı, ona yalnızca bir yabancı dili değil, o dilin taşıdığı edebî ve kültürel dünyayı da yakından tanıma imkânı verdi. Bu birikim, zamanla çeviri çalışmalarına yönelmesinde etkili oldu ve Şipal’in Türk edebiyatındaki yerini yalnızca kendi eserleriyle değil, Türkçeye aktardığı yapıtlarla da belirledi.

Kamuran Şipal’in Edebi Kişiliği

Kamuran Şipal’in edebiyat dünyasındaki ilk ürünleri Varlık dergisinde yayımlandı. İlk şiiri 1949 yılında, ilk öyküsü ise Haziran 1951’de okurla buluştu. 1953 yılında Türk Dil Kurumu’nun açtığı öykü yarışmasında aldığı ödül, genç yazarın adının daha geniş bir edebiyat çevresinde duyulmasını sağladı. Daha sonraki yıllarda öykü, inceleme ve çevirileri Varlık, Türk Dili, Yelken, Ataç, Yeni Dergi ve Dönem gibi dönemin önemli dergilerinde yayımlandı. 1949 ile 1970 arasındaki bu yayın faaliyetleri, Şipal’in edebiyatla kurduğu ilişkinin yalnızca kendi eserlerini yayımlamakla sınırlı olmadığını; farklı türlerde ve çeviri alanında da sürekli bir üretim içinde bulunduğunu gösterir.

Öykülerinde özellikle orta tabakadan insanların iç ve dış yaşamları arasındaki ilişki ve çatışmalar üzerinde durdu. Gündelik hayatın içinde yaşayan kişilerin dışarıdan bakıldığında sıradan görünen hayatlarının gerisindeki huzursuzlukları, mutsuzlukları ve içsel çıkmazları araştırdı. Bunu yaparken olayları yalnızca sonuçlarıyla anlatmak yerine, kişilerin yaşadıkları çatışmaların nedenlerine yönelmeye çalıştı. Gerçekçi gözlemin düşsel unsurlarla birleştiği anlatımında insanın kendi iç dünyasıyla, çevresiyle ve hayatın kendisiyle kurduğu sorunlu ilişkiler önemli bir yer tuttu. Yalnızlık, tedirginlik, mutsuzluk, çaresizlik, ayrılık ve pişmanlık, öykülerinde farklı biçimlerde ortaya çıkan başlıca temalar arasında yer aldı.

Kamuran Şipal’in öykülerinde insanın yaşadığı çatışmalar çoğu zaman büyük olaylardan değil, hayatın içinde sessizce büyüyen ve kişinin kendi iç dünyasında derinleşen huzursuzluklardan doğar. Şipal, bu temaları genel olarak geleneksel öykü düzeni içinde ele alırken, anlatısında zaman zaman Kafkavari bir atmosferden yararlandı. Böylece kişilerin yaşadığı ruhsal sıkışmışlıklar, gündelik hayatın alışılmış düzeni içinde daha belirgin bir görünüm kazandı. Onun ilgisi, insanın yalnızca dış dünyadaki davranışlarına değil, bu davranışların gerisinde bulunan duygulara, korkulara ve çözümsüzlüklere yöneldi. Öykülerindeki gerçekçi zemin ile düşsel anlatım arasındaki ilişki de bu iç dünyayı görünür kılmanın yollarından biri oldu.

1968’den sonra Şipal’in öykücülüğünde yeni bir yönelim ortaya çıktı. Behçet Necatigil’in de belirttiği üzere, bu dönemden itibaren edebiyat ve kültür tarihinden beslenen çağrışım-bileşim öykülerine yöneldi. Bu değişimle birlikte anlatılarında çağrışımlar, kültürel birikim ve edebiyat tarihinin çeşitli unsurları daha belirgin bir yer kazandı. Şipal’in öykücülüğü böylece ilk döneminden itibaren taşıdığı insan merkezli ilgiyi korurken, anlatım bakımından daha farklı ve yoğun bir yapıya ulaştı.

Kamuran Şipal’in Çevirileri

Kamuran Şipal, yazarlığının yanı sıra çağdaş Alman edebiyatından yaptığı çevirilerle de tanındı. Alman Dili ve Edebiyatı alanındaki eğitimi ve Almanya’daki akademik çalışmaları sayesinde yakından tanıdığı bu edebiyatın önemli yapıtlarını Türkçeye kazandırdı. Çeviri, Şipal’in edebiyat hayatında yazarlığından ayrı ve ikincil bir uğraş olarak kalmadı; uzun yıllar boyunca sürdürdüğü çalışmalarla Türk okurunun çağdaş Alman edebiyatının önemli eserleriyle buluşmasına katkıda bulundu.

Bu yönüyle Kamuran Şipal, Türk edebiyatında hem kendi anlatı dünyasını kuran hem de başka bir dilde ortaya çıkan edebî eserleri Türkçeye taşıyan bir isim olarak anıldı. Öykülerinde insanın iç dünyasına ve hayat karşısındaki sıkışmışlığına yönelen Şipal, çevirileri aracılığıyla da Alman edebiyatının farklı anlatılarını Türkçenin imkânları içinde okura ulaştırdı. 24 Eylül 1926’da Adana’da başlayan hayatı, 18 Eylül 2019’da İstanbul’da sona erdi. Ardında bıraktığı öyküler ve Türkçeye kazandırdığı eserlerle, Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatının hem yazarlık hem de çeviri alanında emek vermiş önemli isimleri arasında yer aldı.

Kamuran Şipal’in Ödülleri

·         Bir öyküsüyle 1953 TDK Hikâye Yarışması (ödül)

·         Elbiseciler Çarşısı ile 1965 Sait Faik Hikâye Armağanı (M. Özay ile paylaştı)

·         Köpek İstasyonu ile 1988 TYB Hikâye Ödülü

Kamuran Şipal’in Eserleri

Öykü:

·         Beyhan, İst.: Ataç, 1962

·         Elbiseciler Çarşısı, İst.: Ataç, 1964

·         Büyük Yolculuk, İst., 1969

·         Buhurumeryem, İst.: Cem, 1971

·         Köpek İstasyonu, İst.: Cem, 1988

·         Gece Lambaları (Toplu Öyküler), İst.: YKY, 2009.

Roman:

·         Demir Köprü, İst.: Afa, 1998

·         Sırrımsın Sırdaşımsın, İst.: YKY, 2010

İnceleme-Antoloji:

·         Çağdaş Alman Hikâyesi/1945’ten Sonra, İst.: Ataç, 1962

Başlıca Çevirileri:

·         Adler’den Yaşama Sanatı, 1984

·         İnsanı Tanıma Sanatı, 1985

·         Sorunlu Okul Çocuğu, 1996

·         İ. Bachmann’dan Otuz Yaş, 1969

·         W. Borchert’ten Bu Salı, 1965

·         H. Böll’den Cüce ile Bebek, (öyküler) 1967

·         Denemeler: Konuşmalar, Söyleşiler, 1984

·         E. Canetti’den Marakeş’te Sesler, 1990

·         Öbür Dava: Kafka’nın Felice’ye Mektupları Üzerine, 1994

·         G. Grass’tan Teneke Trampet, 1983

·         H. Hesse’den Gençlik Güzel Şey, (B. Necatigil’le) 1983

·         İlk Gençli Yıllarım (Demian), 1984

·         Çarklar Arasında, 1990

·         Narziss ve Goldmund, 1990

·         Öldürmeyeceksin!, 1991

·         Yabancı Bir Gezegenden Tuhaf Haberler, 1991

·         Peter Camenzind, 1992

·         Sidarta, 1992

·         Hermann Laucher, 1997

·         F. Kafka’dan Dava, 1964

·         Amerika, 1967

·         Bir Savaşın Tasviri, 1967

·         Hikâyeler, 1974

·         Taşrada Düğün Hazırlıkları, 1979

·         Şato, 1982

·         Günlükler, 1910-1923, 1985

·         Değişim, 1987

·         Ottla’ya ve Ailesine Mektuplar, 2. bas. 1997

·         T. Mann’dan Seçme Öyküler, 1989

·         Aldatılmış Kadın, 1999

·         Tonio Kröger Tristan, 1999

·         R. Musil’den Genç Törless (Öğrenci Törless’in Bunalımları), 1972

·         R. M. Rilke’den Rilke’nin Genç Şaire Mektupları, 1983

·         Zeller’den Hermann Hesse, 1997

·         Boncuk Oyunu, (H. Hesse) İst.: YKY, 2002.

KAYNAKÇA: Necatigil, İsimler, 345-346; Özkırımlı, TEA, IV, 1085-1086; M. Uyguner, “Şipal, Kâmuran”, TDEA, VIII, 176; Kurdakul, Sözlük, 572; Karalioğlu, 528-529; H. Dizdaroğlu, “Kâmuran Şipal ve Hikâyeciliği”, Hisar, S. 12 (Aralık 1964); Necatigil, Eserler, 61-62, 83-85, 88-89, 145.