Vedat Günyol Kimdir? Hayatı, Edebi Kişiliği ve Eserleri

 

Vedat Günyol

      Vedat Günyol Kimdir?

Vedat Günyol (1911, İstanbul – 2004, İstanbul), Türk edebiyatının çeviri, eleştiri ve yayıncılık alanlarında iz bırakan yazarlarından biridir. Uzun yaşamı boyunca öğretmenlikten gazeteciliğe, dergicilikten yayıncılığa kadar uzanan farklı görevlerde bulunan Günyol, özellikle Fransız edebiyatından yaptığı çeviriler, edebiyat ve düşünce meseleleri üzerine kaleme aldığı yazılar ve uzun yıllar sürdürdüğü Yeni Ufuklar dergisiyle Cumhuriyet dönemi kültür hayatının canlı isimlerinden biri oldu.

Vedat Günyol'un hayatı, edebiyatı yazarlıkla sınırlamayan; çeviri, eleştiri, eğitim ve yayıncılığı aynı kültürel sorumluluk çevresinde bir araya getiren uzun bir aydınlık yolculuğudur.

Vedat Günyol'un Hayatı

Ailesi ve Çocukluk Yılları

Tam adı Ahmet Vedat Günyol olan sanatçı, İstanbul'da dünyaya geldi. Babası kaymakam Ali Fikri Günyol, annesi Diyarbakırlı Cemil Paşa'nın kızı Mihrinnisa Hanım'dı. Ailesinin geçmişinde eğitim ve devlet hizmetiyle bağlantılı önemli isimler bulunuyordu; büyük dedesi bilgin ve müderris Yakovalı Ali Efendi, dedesi Adliye müsteşarı Ahmet Şükrü Efendi'ydi. Şair ve yazar Süleyman Nazif de anne tarafından akrabasıydı. Babasının görevleri nedeniyle çocukluğu farklı şehirlerin kültürel atmosferini tanıyarak geçen Günyol, ilkokulu 1918'de gittikleri Diyarbakır'da tamamladı ve 1923'te ailesiyle İstanbul'a döndü.

1927'de Saint Benoit Lisesi'nde başlayan lise öğrenimini 1934'te Galatasaray Lisesi'nde tamamladı ve aynı yıl İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi'ne girdi. 1936'da fakülteyi bitirdikten sonra hukuk doktorası yapmak üzere Paris'e gitti. Paris'te bulunduğu sırada Halide Edip ve Adnan Adıvar ile tanıştı; doktora çalışmasına başlarken iktisat ve uluslararası hukuk sertifikaları da aldı. Avrupa'da savaşın başlaması üzerine çalışmalarını yarıda bırakarak 1939'da Türkiye'ye dönen Günyol, Haydarpaşa Lisesi'nde Fransızca öğretmenliğine başladı, 1940'ta İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi'nde asistan oldu ve hukuk profesörleri Ali Fuat Başgil, Ebülula Mardin ve Charles Crosat'nın yanında çalıştı.

Tercüme Bürosu Yılları

Günyol'un gençlik yıllarında başlayan edebiyat ilgisi, 1935'te Yücel dergisinde yayımlanan ilk yazı ve çevirileriyle somut bir nitelik kazandı. 1941'de Cemal Nadir'le birlikte haftalık çocuk dergisi Arkadaş'ı çıkardıktan sonra aynı yıl askere gitti; 1944'te askerlik görevinden döndüğünde Ankara'ya geçerek Millî Eğitim Bakanlığı Neşriyat Müdürlüğü'nde klasik eserler müşaviri olarak görev aldı.

Ankara'daki bu dönem, Günyol'un Cumhuriyet'in kültür ve edebiyat hayatında önemli bir yere sahip isimlerle aynı çalışma çevresinde buluştuğu yıllardı. Nurullah Ataç, Sabahattin Eyuboğlu, Sabahattin Ali, Yaşar Nabi Nayır ve Orhan Veli Kanık ile birlikte Tercüme Bürosu'nda görev yapan Günyol, bir yandan da Gazi Lisesi ve Hasanoğlan Yüksek Köy Enstitüsü'nde Fransızca öğretmenliği yaptı. Dünya edebiyatının Türkçeye kazandırılması düşüncesinin kurumsal bir nitelik kazandığı bu ortam, onun sonraki yıllarda sürdüreceği çeviri, eleştiri ve yayıncılık çalışmalarının düşünsel temelini güçlendirdi.

1947'de arkadaşlarıyla birlikte bakanlıktaki görevinden ayrılan Günyol, yarım kalan doktora tezini tamamlamak üzere yeniden Paris'e gitti ve 1949'da hukuk doktoru olarak Türkiye'ye döndü. Avukatlık stajının ardından Milliyet ve Yeni İstanbul gazetelerinde çalıştı; Adnan Adıvar'ın önerisiyle İslam Ansiklopedisi yayın kuruluna katıldı ve bu görevini 13 yıl boyunca sürdürdü. Aynı yıllarda Osman Nebi'nin çıkardığı Bizim Dünya adlı çeviri dergisinde de görev aldı.

Yeni Ufuklar ve Dergicilik

1952 yılı, Günyol'un kültür hayatındaki konumunun daha belirgin hale geldiği önemli bir dönemeç oldu. Orhan Burian ile birlikte Ufuklar dergisini yayımlamaya başladı; aynı yıl Rockefeller Vakfı'nın davetlisi olarak Amerika Birleşik Devletleri'ne giderek Columbia ve Harvard üniversitelerinde 11 ay boyunca “Mukayeseli Edebiyat ve Eleştiri” kurslarına katıldı. 1953'te Türkiye'ye döndüğünde Orhan Burian'ın ölümü üzerine dergiyi Yeni Ufuklar adıyla yayımlamayı sürdürdü ve dergi zaman içinde onun edebiyat ve düşünce hayatındaki en önemli çalışmalarından biri haline geldi.

Yeni Ufuklar, Günyol'un farklı edebiyat ürünleri, düşünce meseleleri ve kültür hayatının sorunları üzerine yazılarını yayımladığı başlıca platformdu. Derginin çevresinde şekillenen kültürel ortam, edebiyatın güncel meselelerle, düşünce dünyasının farklı tartışmalarıyla ve çeviri yoluyla Türkiye'ye taşınan dünya edebiyatıyla birlikte ele alınmasına imkân verdi. Günyol'un 1950'lerden itibaren sürdürdüğü bu çalışma, onun bireysel yazarlığından daha geniş bir kültür alanına yönelen yayıncılık anlayışını ortaya koydu.

Çan Yayınları ve Çeviri Çalışmaları

Günyol, 1959'da Çan Yayınlarını kurdu. Aynı dönemde 1959-1962 yılları arasında İstanbul Üniversitesi Yabancı Diller Okulu'nda Fransızca okutmanlığı yaptı; 1962'de Fransızca öğretmeni olarak Atatürk Erkek Lisesi'ne atandı. Öğretmenlik, çevirmenlik, dergicilik ve yayıncılık çalışmalarını birbirinden kopuk faaliyetler halinde yürütmek yerine uzun yıllar boyunca aynı kültür dünyasının parçaları olarak sürdürdü.

1964'te Sabahattin Eyuboğlu ile birlikte G. Babeuf'ün Devrim Yazıları adlı eserini çevirdi. Kitap toplatıldı ve Günyol hakkında dava açıldı; dava 1967'de beraatla sonuçlandı. Çeviri faaliyetlerinin dönemin düşünsel ve siyasal tartışmalarıyla temas ettiği bu süreç, onun yayıncılık anlayışının karşılaştığı önemli kırılmalardan biri oldu.

1971'de Azra Erhat, Sabahattin Eyuboğlu ve Thilda Kemal ile birlikte tutuklandı ve İstanbul Maltepe'deki askeri cezaevinde dört ay kaldı. 1972'de Atatürk Erkek Lisesi'nden emekli oldu. Kasım 1976'da Yeni Ufukların 275. sayısını yayımladıktan sonra dergiyi kapattı; daha sonra Çan Yayınları'nı da kapatarak zamanını çeviri ve yazı çalışmalarına ayırdı. İlerleyen yıllarda Maltepe Anadolu Teknik Lisesi'nde “İnsan Hakları ve Demokrasi” dersleri verdi.

Vedat Günyol'un Edebi Kişiliği

Vedat Günyol'un edebiyat dünyasındaki ilk çalışmaları 1935'te Yücel dergisinde yayımlanan yazı ve çevirilerle başladı. Fransız yazarların romanlarını özet halinde tanıtan yazılar kaleme aldıktan sonra 1940'ta aynı dergide “Dile Gelseler” başlıklı ilk eleştirisini yayımladı. Böylece çeviriyle başlayan edebiyat çalışmaları zaman içinde eleştiri, deneme ve kültür yazılarına doğru genişledi.

Günyol'un eleştirmen kimliğinde, edebî eserleri kendi estetik değerleri içinde ele alırken edebiyatın içinde bulunduğu kültürel ve düşünsel ortamı da dikkate alan bir yaklaşım öne çıktı. Özellikle Yeni Ufuklarda yayımlanan yazılarında farklı edebiyat ürünlerini ve edebiyat dünyasının meselelerini ele aldı; dergi aracılığıyla Türkiye'deki fikir ve sanat hayatının gelişimine katkıda bulundu. Adam Sanat, İnsancıl, Milliyet Sanat ve Varlık gibi dergilerde yayımlanan yazıları da bu uzun soluklu eleştiri ve düşünce faaliyetinin parçaları oldu.

Günyol kendisini gerçekçilik, hümanizma ve gerçeküstücülük akımlarına yakın hissettiğini belirtti. Bu üç farklı edebî ve düşünsel damarla kurduğu ilişki, onun edebiyata tek bir estetik kalıptan yaklaşmadığını ve farklı sanat anlayışlarını bir arada değerlendiren geniş bir düşünce alanı oluşturduğunu gösterir.

Vedat Günyol'un Çevirmenliği ve Yayıncılığı

Günyol'un edebiyat tarihindeki yerini belirleyen en önemli özelliklerden biri, çeviriyi kültür hayatının temel araçlarından biri olarak görmesiydi. Fransızcadan yaptığı çalışmalar, Tercüme Bürosu'ndaki faaliyetleri, Yeni Ufuklar dergisi ve Çan Yayınları çevresinde yürüttüğü yayıncılık, onun dünya edebiyatı ile Türk okuru arasında uzun yıllar boyunca kurduğu ilişkinin farklı aşamalarını oluşturdu.

Bu nedenle Vedat Günyol'un adı, Cumhuriyet döneminin çeviri hareketi, eleştiri geleneği ve dergicilik kültürü içinde birlikte anılır. Yazdığı eleştirilerle edebiyat üzerine düşünürken, çevirdiği eserlerle farklı edebiyatların Türkçede okunmasını sağladı; yayımladığı dergiler ve kitaplarla da bu metinlerin çevresinde oluşabilecek düşünsel tartışmalara alan açtı.

Vedat Günyol'un asıl mirası, edebiyatı tek başına sahiplenmekten çok onun dolaşımını sağlayan kültür ortamının kurulmasına verdiği uzun soluklu emekte aranabilir.

2004 yılında İstanbul'da hayatını kaybeden Vedat Günyol, ardında çevirilerinin, eleştiri ve denemelerinin yanı sıra Türkiye'nin kültür hayatında önemli bir dönem boyunca varlık gösteren Yeni Ufuklar dergisini, Çan Yayınları'nı ve farklı kuşaklarla kurduğu geniş bir düşünce ilişkisini bıraktı. Onun yaşamı, Cumhuriyet döneminde edebiyatın yalnızca kitap sayfalarında değil; dergilerde, çeviri bürolarında, yayınevlerinde, sınıflarda ve kültür tartışmalarının içinde geliştiğini gösteren uzun bir edebiyat ve düşünce tanıklığı olarak okunabilir.

Vedat Günyol’un Ödülleri

·         Varlık Yayınevi “Kültür ve Edebiyat Birikimimize Katkılarından Dolayı Vedat Günyol’un Emeğine Saygı” Ödülü (1988)

·         Gölgeden Işığa ile 1989 Sedat Simavi Vakfı Edebiyat Ödülü; Edebiyatçılar Derneği Onur Madalyası (1993)

·         1995 Çınar Yayınları Onur Ödülü

·         1998 Tüyap 16. Kitap Fuarı Onur Yazarı

·         1998 Evrensel Kardeşlikten Dünya Barışına Çağrı Ödülü.

Vedat Günyol’un Edebi Kişiliği

Eleştiri:

·         Dile Gelseler, İst.: Çan, 1966

·         Çalakalem, İst.: Çan, 1977

Deneme:

·         Yeni Türkiye Ardında, İst.: Çan, 1966

·         Bu Cennet Bu Cehennem, İst.: Çan, 1975

·         Orman Işırsa, İst.: Çağdaş, 1979

·         Daldan Dala, İst.: Adam, 1982

·         Bilinç Yolunda, İst.: Ada, 1985

·         Güleryüzlü Ciddilik, İst.: Çağdaş, 1986

·         Gölgeden Işığa, İst.: Cem, 1988

·         Giderayak/Yaşarken, İst.: Çağdaş, 1989

·         Güne Doğarken, İst.: Cem, 1992

·         Dünden Bugüne, İst.: Cem, 1995

·         Güne Gün Katmak, İst.: Milliyet, 1995

·         Günlerin İçinden, İst.: İş Bankası, 1999

·         Gün Ola Harman Ola, (Seçmeler), İst.: İş Bankası, 2001

·         Kendimce Denemeler, İst.: Dünya Kitapları, 2003

Günlük:

·         Yine de Yaşarken, İst.: Cem, 1990

·         Yaza Yaza Yaşarken, İst.: Cem, 1991

·         Yaşa Yaşa Gör Temaşa, İst.: Oğlak, 1997

Anı:

·         Uzak Yakın Anılar: I, İst.: Belge, 1990

İnceleme-Konuşma:

·         Prens Lütfullah Dosyası, (sunanlar: C.O. Tütengil-V. Günyol) İst.: Çan, 1977

·         Sanat ve Edebiyat Dergileri, İst.: Alan, 1986

·         Konuşmalar 1945-1950 (O. Burian ile) / Çağdaş Türk Edebiyatının Kıyıcığında 1956-1960 (S. Eyuboğlu ile), İst.: Cem, 1995

Çeviri:

·         Tefeci Gobseck (Balzac), Ank.: MEB, 1947

·         İnsanların Dünyası (A. de Saint-Exupéry), İst.: Varlık, 1954

·         Değişim (F. Kafka), İst.: Yeni Ufuklar, 1955

·         Toplum Anlaşması (J. J. Rousseau), Ank.: MEB, 1956

·         Yabancı (A. Camus), İst.: Yankı, 1959

·         Denemeler (A. Camus; S. Eyuboğlu ile), İst.: Çan, 1960

·         Çağımızın Gerçekleri (J. P. Sartre; S. Eyüboğlu ile), İst.: Çan, 1961

·         Başkasının Kellesi (M. Ayme; S. Eyuboğlu ile), İst.: Çan, 1962

·         Cadı Kazanı (A. Miller; S. Eyuboğlu ile), MEB, 1962

·         Çağdaş Politika Sorunları (çeşitli yazarlardan; S. Eyuboğlu ile), İst.: Çan, 1962

·         Dünyamızın Sorunları (B. Russell; S. Eyuboğlu ile), İst.: Çan, 1962

·         Özgürlük ve Kültür (J. Dewey), İst.: Çan, 1962

·         Bilim Ahlakı (A. Bayet), İst.: Çan, 1963

·         Duruşma (F. Kafka), 1963

·         Hakikat Yolundaki Tecrübelerimin Hikâyesi (M. Gandhi), İst.: Rafet Zaimler, 1963

·         Devrim Yazıları (G. Babeuf; S. Eyuboğlu ile), İst.: Çan, 1964

·         Utopia (T. More; S. Eyuboğlu ve M. Urgan ile), İst.: Çan, 1964

·         Dünyamıza Bakış (A. Einstein; S. Eyuboğlu, A. Erhat, C. Çapan, İ. Öztürk, Y. Anday ile), İst.: Çan, 1965

·         Güneş Ülkesi (T. Campanella; H. Kazgan ile), İst.: Çan, 1965

·         İnsanlar ve İnsanlar (Vercos; S. Eyuboğlu, A. Erhat ile), İst.: Çan, 1965

·         Uygarlık (C. Bell; M. Urgan, M.C. Anday, H.Y. Çakır ile), İst.: Çan, 1966

·         Aydınlar ve Toplum (A. Gramsci; F. Edgü, B. Onaran ile), İst.: Çan, 1967

·         Lykurgos’un Hayatı (Plutarkhos; S. Eyuboğlu ile), İst.: Çan, 1967

·         Politika Sanatı (çeşitli yazarlardan derleme; S. Eyuboğlu ile), İst.: Çan, 1967

·         Çağdaş Fizikte Doğa (Werner, Heisenberg; O. Duru ile), İst.: Çan, 1968

·         Özgürlük Sorunları (R. Maublanc; A. Bezirci ile), İst.: Çan, 1968

·         Bugünkü Dünyamıza Bakış (P. Valery; S. Eyuboğlu ile), İst.: Çan, 1972

·         Çağımızın Sorunları Üstüne Düşünceler (B. Russell; S. Eyuboğlu ile), İst.: Cem, 1972

·         Gargantua (Rabelais; S. Eyuboğlu, A. Erhat ile), İst.: Cem, 1973

·         Yasayı Çiğnemenin Tehlikeleri Üstüne (D. Diderot), İst.: Çan, 1974

·         Devrimin Bağrından (Robespierre), İst.: Çan, 1975

·         Marksçılık (H. Lefevbre), İst.: Gelişim, 1975

·         Devrimle Gelen (Saint Just), İst.: Çan, 1977

·         Her Yönüyle Lenin (D. Shub), İst.: Çan, 1977

·         Düşünceler (B. Russell; S. Eyuboğlu ile), İst.: Say, 1982

·         Seyreyle Dünyayı (Temaşa-i Dünya ve Cefakâr u Cefakeş), (M. Evengelinos; haz. R. Anhegger-V. Günyol), İst.: Cem, 1986

·         Çehov, Yaşamı-Sanatı (H. Troyat), İst.: Ada, 1987

·         Seçme Yazılar (A. Balangni), İst.: Logos, 1990

·         Tembellik Hakkı (P. Lafargue), İst.: Telos, 1991

·         Bay Perşembe (G.K. Chestertou), İst.: Milliyet, 1995

KAYNAKÇA: Nebioğlu, 325; Necatigil, İsimler, 178; Kurdakul, Cumhuriyet, 547-551; Seyda, 197-217; O. Akbal, Yaşasın Edebiyat, İst., 1977, s. 66-69; A. Erhat, En Hakiki Mürşit, İst., 1996, s. 205; D. Hızlan, Kitaplar Kitabı, İst., 1996, s. 261-266; V. Günyol, Dünden Bugüne, İst., 1995, s. 99-282; R. Mutluay, Çağdaş Türk Edebiyatı, İst., 1973, s. 423-424; ay, 50 Yılın Türk Edebiyatı, İst., 1973, s. 274-275, 631, 674, 679, 682; A. Oktay, Cumhuriyet Dönemi Edebiyatı 1923-1950, Ank., 1993, s. 739, 749; A. Özkırımlı, Yazarları da Vururlar, İst., 1987, s. 92-96; M. Seyda, Çocukluk Yılları, Ank.: 1980, s. 141-144; C. Süreya, “Vedat Günyol İçin Çağrışımlar”, İkibine Doğru, Kasım/Aralık 1987; E. Canberk, “Kopuk Anılarda Yeni Ufuklar ya da Vedat Günyol”, Varlık, S. 967; Semih Emre [R. Mutluay], “Yeni Ufuklar, Vedat Günyol”, Yön, 4 Kasım 1966; S. İleri, “Vedat Günyol’un Denemeleri”, Yeni Ortam, 30 Temmuz 1975; Ş. Balcıoğlu, “Söyleşi”, Yazko Somut, 21 Ekim 1983; C. Gündoğdu, “Vedat Günyol ile Söyleşi”, Varlık, S. 967; G. İnal, “Vedat Günyol ile Söyleşi”, Gergedan, Eylül 1987; M. Menemencioğlu, “Vedat Günyol’la Yaşamı ve Yapıtları Üzerine”, Cumhuriyet Kitap, S. 351; A. Özkırımlı, “Edebiyata Gönül Maratonu”, Cumhuriyet, 27 Haziran 1988; S. Tükel, “Ben Edebiyat’a Gönül Verdim”, Hürriyet, 20 Aralık 1989; T. Uçarol, “Vedat Günyol’la Bir Konuşma”, Varlık, Mayıs 1981; ay, “Vedat Günyol ile Söyleşi”, Gösteri, Ekim 1983.