Abdullah Cevdet: Hayatı, Edebi Kişiliği ve Eserleri

 

Abdullah Cevdet’in Hayatı

Abdullah Cevdet (Arapkir, 9 Eylül 1869 - İstanbul, 28 Kasım 1932) düşünce insanı ve şair olarak tanındı. Cevdet, İbn-i Ömer Cevdet, Karlıdağ, Bir Kürt ve Hacı Şakir adlarını da kullandı. Ailesinin sonradan aldığı Karlıdağ soyadı bazı kaynaklarda onun soyadı gibi gösterildi. Tabur kâtibi Ömer Vasfi Efendi’nin oğlu olarak dünyaya geldi.

İlk öğrenimini babasından ve mahalle imamı olan amcasından aldı. Hozat ve Arapkir iptidai mekteplerinden sonra Elaziz Askeri Rüştiyesi’ni tamamladı. İstanbul’da Askeri Tıbbiye İdadisi’nden mezun oldu ve ardından Askeri Tıbbiye eğitimini bitirdi. Göz hastalıkları alanında uzmanlaşma sürecinde siyasi faaliyetlere katıldığı iddiasıyla tutuklandı ve Trablusgarp hastanesinde görev yapmak üzere sürgüne gönderildi. Avrupa’ya geçiş yaptı. Cenevre’de Osmanlı dergisi çevresine katıldı ve yönetim karşıtı yazılar kaleme aldı. Bir süre sonra affedildi ve Viyana elçiliğinde doktor olarak görev aldı. Muhalif yazıları nedeniyle hakkında verilen cezadan dolayı yeniden Cenevre’ye döndü. İçtihat dergisini yayımlamaya başladı. Kahire’ye gitti ve daha sonra İstanbul’a geri döndü. Dergisi birçok kez kapatıldı ve kendisi de çeşitli cezalar aldı. Hayatının sonuna kadar dergideki faaliyetlerini ve telif ile çeviri çalışmalarını sürdürdü. Olaylı bir cenaze töreninin ardından Merkezefendi Mezarlığı’na defnedildi.

Abdullah Cevdet’in Edebi Kişiliği

Siyasi ve fikri yönüyle öne çıkan, mücadeleci yapısı ve üretkenliği ile tanınan Abdullah Cevdet’in şairliği daha geri planda kaldı. Askeri Tıbbiye döneminde şiir yazmaya başladı ve ilk şiir kitabı Hiç’i yayımladı. İlk eserlerinde aruz ölçüsünü kullandı ve eski ile yeni nazım biçimlerinden yararlandı. Hâmit ve Naci etkisinde şiirler yazdı. Öğrencilik yıllarında çeşitli fikir ve felsefi denemeler kaleme aldı. Yurt dışındaki ilk döneminde yayımladığı Kahriyat adlı eserinde istibdat karşıtı, vatan ve özgürlük temalı şiirler yer aldı. Aynı süreçte Fransızca şiir kitapları da yayımladı. Daha sonraki yoğun çalışmalarında ağırlıklı olarak siyasi ve düşünsel yayınlar hazırladı. Karlıdağdan Ses ve Düşünen Musiki adlı şiir kitaplarında daha güçlü ve lirik şiirlere yer verdi. Dünya görüşünde ateist ve materyalist yaklaşımı benimsedi ve bu anlayış şiirlerinin çoğuna yansıdı. Mesleki alanlarda da çeşitli yayınlar ortaya koydu.

Abdullah Cevdet’in Eserleri

Şiir:

·         Hiç, İst.: Mahmut Bey Mtb., 1307/ 1890

·         Tuluat, İst.: Âlem Mtb., 1308/1891

·         Ramazan Bahçesi, İst.: Kasbar Mtb., 1308/1891

·         Türbe-i Masumiyet, İst.: İstepan Mtb., 1308/1891

·         Masumiyet, İst.: İstepan Mtb., 1311/1893

·         Kahriyat, Cenevre: Osmanlı İttihat ve Terakki Cemiyeti Mtb., 1315/1897

·         Karlıdağdan Ses, İst.: İçtihat, 1931

·         Düşünen Musiki, İst.: Milli Mecmua Mtb., 1932

Fransızca şiir:

·         Fièvre d’ame, Paris-Viyana, 1901

·         La Lyre Turque,Paris-Viyana, 1902

·         Les Quatrains maudits et les Rêves orphelins, Paris: Librairie de la Plume,1903

·         Rafale de Parfums, Cenevre: Imp. Internationale, 1905

·         Viola Semper Florens, Kahire, 1908

Diğer:

·         Mahkeme-i Kübra, Paris, 1895

·         İki Emel, Kahire: Osmanlı İttihat ve Terakki Cemiyeti Mtb., 1316/1898 (Giyom Tel çevirisine yazdığı önsöz)

·         Hadd-i Tedîb, Ahmet Rıza Bey’e Açık Mektup, Paris, 1903

·         Fünun ve Felsefe ve Felsefe Sanihaları, (2. bas) Kahire: Matbaa-i İçtihat, 1906

·         Uyanınız! Uyanınız!, Kahire: Matbaa-i İçtihat, 1907

·         Bir Hutbe: Hemşerilerime, Kahire: Matbaa-i İçtihat, 1909

·         İstanbul’da Köpekler, Kahire: Matbaa-i İçtihat, 1909

·         Yaşamak Korkusu, İst.: Matbaa-i Cihan, 1326/1910

·         Cihan-ı İslama Dair Bir Nazar-ı Tarihi ve Felsefi, İst.: Necm-i İstiklal Mtb., 1922

·         Mükemmel ve Resimli Adab-    ı Muaşeret Rehberi, İst.: Yeni Mtb., 1927

Çeviri:

·         Fizyolociya-  i Tefekkür (Kraft und Stoff’un bir bölümü, L. Büchner), 1890

·         Goril (Natur und Geist, L. Büchner), 1894

·         Giyom Tel (Guillaume Tell, Schiller), 1896

·         İstibdat (V. Alfieri), 1899

·         Hükümdar ve Edebiyat (Alfieri), 1905

·         Ruhü’l-akvam (G. Le Bon), 1907

·         Hamlet (Shakespeare), 1908

·         Jül Sezar (Julius Caesar, Shakespeare), 1908

·         Tarih-i İslamiyet (Essai sur l’histoire de l’Islamisme, R. Dozy), 1908

·         Makbet (Macbeth, Shakespeare), 1909

·         Fenn-i Ruh (L. Büchner), 1911

·         Kral Lir (King Lear, Shakespeare), 1912

·         Asırların Panoraması yahut Tarih-i Kâinata Bir Nazar (J. Weber), 1913

·         Dün ve Yarın: Asrımızın Nusûs-ı Felsefiyesi (G. Le Bon), 1914

·         Şiyon Mahbusu (Prisoner of the Chillon, Byron), 1904

·         Avrupa Harbinden Alınan Psikolociyai Dersler (G. Le Bon), 1918

·         Rubaiyat-  ı Hayyam ve Türkçeye Tercümeleri, 1914

·         Antuan ve Kleopatra (Antony and Cleopatra, Shakespeare), 1921

·         Dilmesti-i Mevlana ve Gazali’de Marifetullah, Rubaiyat-ı Gazali, Örfi’de Şiir ve İrfan, 1921

·         İlm-i Ruh-i İçtimai (G. Le Bon), 1924

·         Rahip Mesliye’nin Vasiyetnamesi Hakkında (Le testament du crué J. Meslier, Voltaire), 1924

·         Bir Zekâ-yı Feyyaz: Doktor Gustave Le Bon’un İlim ve Tefekkür Âleminde Gördüğü İş (Baron Motono), 1925

·         Umumi ve Âli Amerika Terbiye Usulleri (O. Buyse), 1925-26

·         Terbiye ve Veraset (Education et Hérédité, J.-M. Guyau), 1927

·         Harp ve Sözde İyilikler (J. Novicow), 1927

·         Akl-ı Selim (Le Bon Sens, J. Meslier), 1928

·         Bir Filozofun Şiirleri (J.-M. Guyau), 1930

·         Ameli Ruhiyat (G. Le Bon), 1931.