Falih Rıfkı Atay Kimdir? Hayatı, Edebi Kişiliği ve Eserleri

Falih Rıfkı Atay

   Falih Rıfkı Atay Kimdir?

 Bir dönemin ruhunu, bir imparatorluğun çöküşünü ve yeni bir devletin kuruluşunu sadece kelimelerle değil, bizzat o kelimelerin doğduğu ateş çemberinin içinden aktaran bir kalemin izini sürmek, Türk basın tarihinin en canlı sayfalarını aralamaktır.

Falih Rıfkı Atay; sadece bir gazeteci, yazar ya da milletvekili değildi. O, çöken bir dünya ile filizlenen bir cumhuriyet arasında köprü olmuş, Türkçenin sadeleşme serüvenine yön vermiş ve en önemlisi, erken Cumhuriyet panoramasını hafızalara kazımış keskin bir gözlemciydi.

İşte Bâbıâli kâtipliğinden cephe siperlerine, oradan da yeni rejimin başyazarlığına uzanan, edebiyat ve tarihin iç içe geçtiği o etkileyici yaşam öyküsü.

Falih Rıfkı Atay’ın Hayatı

Mektepten Matbuata: Sade Türkçenin ve Batılılaşmanın Peşinde

1893 yılında İstanbul'da dünyaya gelen Falih Rıfkı’nın düşünce dünyası ve dil estetiği, II. Meşrutiyet’in fırtınalı atmosferinde şekillendi. 1905'te Rüştiye’yi bitirdikten sonra, onun için asıl dönüm noktası Mercan İdadisi oldu. Okulun müdürü, dönemin cesur kalemi Hüseyin Cahit [Yalçın] idi. Bu etki, Falih Rıfkı’yı henüz bir idadi öğrencisiyken edebiyata ve özellikle Batılılaşma düşüncesine sürükledi.

Dönemin pek çok genci Tanzimat edebiyatının yüküyle malulken, o Türkçenin sade ve duru kullanımını savunan Servet-i Fünun (Edebiyat-ı Cedide) akımına yöneldi. Darülfünun Edebiyat Fakültesi’nde eğitimine devam ederken, yazı hayatına da ilk adımını attı:

• 1910: İlk yazıları, hayranlıkla takip ettiği Servet-i Fünun dergisinde yayımlandı. Aynı dönemde Şehbal dergisinde edebiyat makaleleri kaleme aldı.
• 1912: Hocası Hüseyin Cahit’in davetiyle, dönemin en etkili yayınlarından Tanin gazetesinde muhabir ve yazar olarak profesyonel basına adım attı.

Bu edebi uyanış, genç Falih Rıfkı’ya bürokrasinin de kapılarını açtı. Bâbıâli Mektubî Kalemi’nde kâtiplikle başlayan memuriyet hayatı, Dâhiliye Nezâreti’nde Türkçe Kâtipliği ve Müdür Muavinliği ile devam etti. Ancak onun asıl kaderini tayin edecek olan, Bahriye Nezâreti Kalem-i Mahsus Müdür Muavinliği görevi olacaktı.

Cephenin Sıcağında Bir İmparatorluğun Vedası: Kanal ve Suriye

Birinci Dünya Savaşı başladığında, Bahriye Nezâreti’ndeki bu görev Falih Rıfkı’yı doğrudan tarihin en trajik cephelerinden birine taşıdı. Yedek subay olarak Cemal Paşa’nın maiyetinde Kanal Cephesi’ne gitti ve Suriye’deki Dördüncü Ordu Komutanlığı’nda görev aldı.

"Bu coğrafyada geçirilen yıllar, genç bir idealistin bir imparatorluğun çözülüşünü etten ve kemikten bir gerçeklikle müşahede ettiği, edebi dilinin trajik bir olgunluğa eriştiği sancılı bir kuluçka dönemiydi."

1917'de Cemal Paşa ile birlikte İstanbul’a döndüğünde, heybesinde sadece gözlemler değil, Türk edebiyatının en sarsıcı anı kitaplarının da ham maddesi vardı. İstanbul'a döner dönmez Necmettin [Sadak], Ali Naci [Karacan] ve Kazım Şinasi [Dirlik] ile bir araya gelerek Türk basın tarihinin mihenk taşlarından biri olacak Akşam gazetesini çıkarmaya başladı. Bu dönemde, Filistin ve Suriye cephesindeki sıcak anılarını sıcağı sıcağına derlediği Ateş ve Güneş (1918) kitabını yayımladı.

Milli Mücadele ve Çankaya'nın Kalemi

Milli Mücadele başladığında İstanbul, işgalin gölgesi altında ve bir kafa karışıklığı içindeydi. Falih Rıfkı, bu karanlık günlerde İstanbul’da kalıp Mustafa Kemal Paşa’yı ve Anadolu hareketini açıkça, cesaretle destekleyen nadir gazetecilerden biri oldu. Savaşın zaferle taçlanmasının hemen ardından İzmir’e giderek Mustafa Kemal ile tarihi bir röportaj gerçekleştirdi.

Bu buluşma, ömür boyu sürecek bir fikir yoldaşlığının ve yakın bir dostluğun başlangıcıydı. Cumhuriyetin ilanıyla birlikte Falih Rıfkı, yeni kurulan devletin sadece bir tanığı değil, aynı zamanda inşa edicilerinden biri oldu:

• Siyasi Hayat: TBMM'de Bolu milletvekili olarak yer aldı ve parlamentoda uzun yıllar görev yaptı.
• Basın Liderliği: Ankara günlerinde önce Hâkimiyeti Milliye gazetesinde yazdı. 1934 yılından itibaren ise yeni rejimin adeta fikir kürsüsü haline gelen ve gazetenin devamı niteliğindeki Ulus’ta 1947 yılına kadar başyazarlık yaptı.
• Son Dönem: 1952 yılında Bedi Faik Akın ile birlikte Dünya gazetesini kurarak ömrünün sonuna kadar basın dünyasındaki etkinliğini sürdürdü.

Akşam’ın Doğuşu, İdam Sehpası ve Anadolu’ya Geçiş

İstanbul'a dönen Falih Rıfkı, basın tarihindeki en büyük hamlelerinden birini yaptı. 20 Eylül 1918’de Necmeddin Sadak, Ali Naci (Karacan) ve Kâzım Şinasi (Dirlik) ile birlikte Akşam gazetesini çıkarmaya başladı. Bu dönemde, Filistin ve Suriye cephesindeki sıcak anılarını sıcağı sıcağına derlediği Ateş ve Güneş (1918) kitabını yayımladı.

Ancak Akşam gazetesindeki asıl büyük mücadelesi, işgal İstanbul'unda başladı. Milli Mücadele’yi ve Mustafa Kemal Paşa’yı cesaretle öven, Anadolu hareketini destekleyen nadir kalemlerden biriydi. Bu cesaretin bedeli ağır oldu: İdam talebiyle Nemrut Mustafa Paşa Divanıharbi’ne (askeri mahkeme) verildi. Yargılama sürecinin diplomatik ve hukuki hamlelerle uzatılması, arkasından gelen İnönü Savaşı’nın kazanılmasıyla rüzgarın tersine dönmesi sayesinde serbest bırakıldı.

Ölümün kıyısından dönen Falih Rıfkı, büyük zaferin hemen arifesinde, 10 Eylül 1922’de Anadolu’ya geçti. Artık mücadelesini Ankara Hükümeti’nin kalbinde, Tanin ve Hâkimiyet-i Milliye gazetelerindeki keskin yazılarıyla sürdürüyordu. İzmir’in kurtuluşunun ardından Mustafa Kemal ile tarihi bir röportaj gerçekleştirdi.

Savaş bitmişti ancak geride bıraktığı yıkımın belgelenmesi gerekiyordu. Savaşın hemen ardından kurulan Tetkik-i Mezalim Heyeti’nde görev aldı. Yakup Kadri [Karaosmanoğlu], Halide Edip [Adıvar] ve Mehmet Asım ile birlikte, Yunan ordusunun yakıp yıktığı Batı Anadolu topraklarını köy köy, kasaba kasaba dolaşarak yaşanan trajediyi kayıt altına aldı. Bu edebi ve tarihi tanıklık, onun Anadolu gerçeğiyle en çıplak yüzleşmesiydi.

Cumhuriyetin Başyazarı ve Parlamento Yılları

Yeni kurulan cumhuriyetin inşasında Falih Rıfkı, hem kalemiyle hem de siyasi kimliğiyle en ön saftaydı. Mustafa Kemal Atatürk ile ömür boyu sürecek o derin fikir yoldaşlığı, parlamentoda kökleşti:

Siyasi Hayat: TBMM'de aralıksız uzun yıllar halkın temsilcisi oldu. 1923-1927 yılları arasında Bolu, 1927-1950 yılları arasında ise Ankara milletvekili olarak mecliste görev yaptı.

Basın Kürsüsü: Bu süreçte fikirlerini kitlelere ulaştırmaktan hiç vazgeçmedi. Hâkimiyet-i Milliye, Milliyet ve özellikle yeni rejimin adeta manifestosu haline gelen ve gazetenin devamı niteliğindeki Ulus gazetesinde (1934-1947) uzun yıllar başyazarlık yaptı.

Dünya Gazetesi ve Son Dönem: Siyasi hayatın değiştiği kulvarda, 1952 yılında Bedii Faik ile birlikte Dünya gazetesini kurdu. Ömrünün son nefesine kadar da bu gazetedeki köşesinden topluma ve siyasete yön veren başyazılar yazmaya devam etti.

Falih Rıfkı Atay’ın Edebi Kişiliği

Ateşle Yontulmuş Bir Üslup: Falih Rıfkı Atay’ın Edebi Dünyası

Türk edebiyatında bazı yazarlar vardır ki, onların kalemi sadece kâğıt üzerinde bir iz bırakmaz; bir devrin dilini inşa eder, bir toplumun düşünce atlasını yeniden çizer. Falih Rıfkı Atay, işte o nadir ve kurucu iradelerden biridir.

Daha çok gazete makaleleri, fıkraları, anı anıtları, gezi notları ve sohbet yazılarıyla tanınan Atay; edebi kariyerini fildişi kulesinde değil, hayatın, siyasetin ve büyük toplumsal dönüşümlerin tam merkezinde kurgulamıştır. Onun edebi kişiliği, adeta erken Cumhuriyet’in estetik ve dil manifestosudur.

Mercan İdadisi’nden Fıkra Yazarlığına: Şiiri Bırakmanın Estetiği

Falih Rıfkı’nın edebiyata olan tutkusunun ilk kıvılcımları, onun düşünce dünyasını şekillendiren Mercan İdadisi sıralarında parladı. Bu dönemde edebiyat hocası Celal Sahir [Erozan]’ın genç Falih’teki yeteneği sezip onu yazmaya özendirmesi, Türk edebiyatı için bir dönüm noktası oldu.

İlk gençlik hevesiyle küçük manzumeler (şiirler) ve nesir parçaları kaleme alan yazar, çok geçmeden kendi edebi dehasının sınırlarını keşfetti. Şiirin çağrışımlarla dolu dünyasını bütünüyle bırakarak, hayatı boyunca adıyla özdeşleşecek olan keskin, rasyonel ve dinamik fıkra ile küçük nesir parçalarına yöneldi. Bu kırılma, onun hayalperest bir şair olmak yerine, toplumu dönüştüren rasyonel bir aydın olma tercihinin ilk adımıydı.

Dil Bir Savaş Alanıdır: Türkçenin Bağımsızlık Mücadelesi

Falih Rıfkı Atay’ın edebiyat tarihindeki en büyük hak teslimi, onun bir "dil devrimcisi" olarak üstlendiği roldür. O, kalemi hayatı boyunca Cumhuriyet devrimlerinin ve Atatürkçü düşüncenin hizmetinde kullanırken, bunu kuru bir propaganda aracı olarak değil, estetik bir dava olarak yürüttü.

"Falih Rıfkı için Türkçe, sadece bir anlaşma aracı değil; bağımsız bir edebiyat, sanat ve bilim dili olarak rüştünü ispat etmesi gereken bir istiklal mücadelesiydi."

Bu ideal doğrultusunda şu temel ilkeler edebi kişiliğinin omurgasını oluşturdu:

• Sadeleşme İdeali: Ağdalı, Osmanlıca tamlamalarla boğulmuş eski dil mimarisine karşı çıkarak, halkın yaşayan duru Türkçesini savundu.
• Aydınlık ve Akıcılık: Yazılarında ve yapıtlarında süslü sanatlardan kaçındı; her yaştan ve kesimden okuyucunun rahatça okuyup anlayabileceği, Cumhuriyet döneminin en dikkate değer, en pürüzsüz üsluplarından birini yarattı.
• Kültürel İnşa: Türk dilinin kendi küllerinden doğarak bağımsız bir bilim ve edebiyat dili haline gelmesi için hem kuramsal mücadele verdi hem de ürettiği eserlerle bu tezi bizzat kanıtladı.

Gezi Edebiyatında Bir Çığır: Dünyayı Türkçeyle Betimlemek

Onun edebi kişiliğinin en renkli ve öncü kulvarlarından biri de şüphesiz gezi yazarlığıdır. Falih Rıfkı, sadece mekânları üstünkörü anlatan bir seyyah değildi. Gezip gördüğü coğrafyaları en ince ayrıntılarına kadar betimleyen, o mekânların ruhunu, sosyolojisini ve insan portrelerini keskin bir gözlem gücüyle aktaran üslubuyla gezi edebiyatında adeta bir çığır açmıştır.

Onun gezi notları; coğrafyayı kuru bir topoğrafya olmaktan çıkarıp, adeta yaşayan bir edebi karaktere dönüştüren betimleme gücüyle bugün bile türünün aşılmamış örnekleri arasında yer alır.

Edebi Miras: Zeytindağı’ndan Çankaya’ya Bir Devrin Anatomisi

Falih Rıfkı Atay’ı Türk edebiyatında ve arşivciliğinde ölümsüz kılan, şüphesiz ki Cumhuriyet döneminde kaleme aldığı anı anıtlarıdır. Savaş yıllarında yazdığı Ateş ve Güneş'in sınırlarını aşarak, Bilad-ı Şam (Suriye-Filistin) coğrafyasına geriye dönüp çok daha geniş, derin ve sansürsüz bir projeksiyon tuttuğu eseri Zeytindağı, Osmanlı’nın son dönem idari ve toplumsal yapısını anlamak için bugün bile en temel kaynak kabul edilir. Savaşın dehşetini ve bir coğrafyanın elden çıkışını ilk kitabında yer vermediği sarsıcı ayrıntılarla bu eserde paylaştı.

Hayatının en olgun meyvesi ise, kendi gözlemlerine dayanan ve Mustafa Kemal Atatürk’ün insani, siyasi ve askeri dehasını ilk elden nakleden şaheseri Çankaya’dır. Bu eser, sadece bir liderin biyografisi değil; Geç Osmanlı’dan Erken Cumhuriyet’e geçişin sancılarını, devrimlerin arka planını ve kurucu kadronun iç dünyasını tüm çıplaklığıyla ortaya koyan, adeta dönemin hafıza kaydı niteliğinde bir başyapıttır.

Son Söz: Kalemini Genç Cumhuriyetin ve Dilin Hizmetine Sunan Usta

Gazete köşesindeki fıkrasından, cephedeki anısına ve sınır ötesindeki gezi notuna kadar Falih Rıfkı’nın kalemi hep aynı amaca hizmet etti: Türk toplumunu çağdaşlaştırmak ve Türkçeyi hak ettiği zirveye taşımak.

Kuru bir kronolojinin çok ötesinde; savunduğu duru Türkçeyle tarihi bizzat yazan ve yazdıran Falih Rıfkı Atay, edebi arşivimizin en namuslu tanıklarından biri olarak kalmaya devam ediyor.

Falih Rıfkı Atay’ın Eserleri

Anı:

·         Ateş ve Güneş, İst.: Mahmut Bey Mtb., 1918

·         Zeytindağı, Ank., 1932

·         19 Mayıs, Ank.: Ulus B., 1944

·         Atatürk’ün Bana Anlattıkları, İst.: Sel, 1955

·         Mustafa Kemal’in Mütareke Defteri, İst.: Sel, 1955

·         Çankaya, 2 c., İst.: Dünya, 1961

·         Batış Yılları, İst.: Ekin B., 1963

·         Atatürk Ne İdi, İst.: Doğan Kardeş, 1968

Gezi:

·         Faşist Roma, Kemalist Tiran, Kaybolmuş Makedonya, Ank.: Hâkimiyeti Milliye Mtb., 1931

·         Deniz Aşırı, (Brezilya notları) Ank.: Maarif Vekâleti, 1931

·         Yeni Rusya, Ank., 1931

·         Moskova-Roma, Ank.: Muallim Ahmet Halit Kitaphanesi, 1932

·         Bizim Akdeniz, Ank., 1934

·         Taymis Kıyıları, Ank.: Hâkimiyeti Milliye Mtb., 1934

·         Tuna Kıyıları, İst.: Remzi, 1938

·         Hind, İst.: Semih Lütfi Ktb., 1944

·         Yolcu Defteri, Ank.: Ulus B., 1946

·         Gezerek Gördüklerim,1970

Fıkra-Makale-Sohbet:

·         Eski Saat, İst.: Akşam Mtb., 1933

·         Niçin Kurtulmamak, İst.: Varlık, 1953

·         Çile, İst.: Yeditepe, 1955; İnanç, İst., 1965

·         Kurtuluş, İst.: Doğan Kardeş, 1966

·         Pazar Konuşmaları, İst.: Dünya Mtb., 1966

·         Bayrak, İst.: Baha Mtb., 1970

İnceleme:

·         Başveren İnkılapçı, (Ali Suavi üzerine) Ank.: Türkiye Milli Talebe Federasyonu Devrim Gençliği Dergisi, 1954

·         Atatürkçülük Nedir, İst.: Ak, 1966

Diğer:

·         Roman, (roman-röportaj) İst.: Akşam Mtb., 1932

·         Londra Konferansı Mektupları, Ank., Ülkü, 1933

·         Türk Kanadı, Ank.: Türk Hava Kurumu, 1941

·         Kanat Vuruşu, Ank.: Türk Hava Kurumu, 1945

·         Babamız Atatürk, (biyografi) İst.: Doğan Kardeş, 1955

KAYNAKÇA: B. S. Ediboğlu, Falih Rıfkı Atay Konuşuyor, İst., 1945; M. Baydar, Edebiyatçılarımız Ne Diyorlar, İst., 1960, s. 35-40; Nebioğlu, 91; “Atay, Falih Rıfkı”, TDEA, I, 219; Büyük Türk Klâsikleri, c. XII, İst., 1992, s. 409-411; Acaroğlu, 47-49; N. Yüce, “Atay, Falih Rıfkı”, DİA, IV, 48.