Halikarnas Balıkçısı Kimdir? Hayatı, Edebi Kişiliği ve Eserleri

 

Halikarnas Balıkçısı (Cevat Şakir Kabaağaçlı)

Halikarnas Balıkçısı Kimdir?

Mavi Bir Tutkunun Mimarı: Halikarnas Balıkçısı

Türk edebiyatının ufkunu saray odalarından, dar sokaklardan ve köhne Anadolu kasabalarından alıp Akdeniz’in sonsuz maviliğine taşıyan bir adam geçti bu dünyadan. Kendisini coğrafyanın ve tarihin akışına bırakırken, ismini de kalbini de bir ege kasabasına mühürledi.

Cevat Şakir Kabaağaçlı, namıdiğer Halikarnas Balıkçısı… O yalnızca bir yazar, bir romancı ya da sürgün bir entelektüel değildi. O, denizin mitolojisini, sünger avcılarının ekmek kavgasını ve Ege’nin kadim ruhunu Türk edebiyatına armağan eden modern bir Homeros’tu.

Halikarnas Balıkçısı’nın Hayatı

Aristokrasiden Sürgüne: Musa Cevat Şakir’in Kırılma Noktaları

Musa Cevat Şakir’in hikâyesi, trajedi ile doğuşun, kayıpla yeniden var oluşun hikâyesidir. 17 Nisan 1890’da Girit’te, Osmanlı’nın köklü ve aristokrat ailelerinden birinin, Mehmet Şakir Paşa ile Sare İsmet Hanım’ın oğlu olarak dünyaya gözlerini açtı. Çocukluğu, babasının elçilik görevi sebebiyle Atina’da ve Büyükada’nın seçkin atmosferinde geçti. Robert Kolej’deki parlak öğrencilik yıllarının ardından, İngiltere’ye giderek Oxford Üniversitesi Yeni Çağ Tarihi Bölümü’nde eğitim gördü. İtalya’da kaldığı dönemde İtalyanca ve Latinceyi hafızasına kazıdı.

Ancak kader, bu elit yaşamın üzerine ağır bir gölge düşürmekte gecikmedi.

Hayatı Altüst Eden Trajedi: 

1914 yılında Afyon’da, babası Şakir Paşa, Cevat Şakir’in tabancasından çıkan talihsiz bir kurşunla hayatını kaybetti. Bu büyük trajedinin ardından 14 yıl hapis cezasına çarptırılan Cevat Şakir, cezasının yedinci yılında verem hastalığına yakalanınca salıverildi.

Hapishane sonrası ruhundaki fırtınaları dindirmek için bir süre tekke hayatına sığındı. Ardından resim, karikatür, çeviri ve gazetecilikle hayata tutunmaya çalıştı. Yeni İnci, Resimli Hafta, Güleryüz, Resimli Ay ve Resimli Gazete gibi dönemin önemli yayınlarında Karaağaçlıgil soyadının yanı sıra Hüseyin Kenan, Musa Cevat, M.C., H.B. ve Sina imzalarıyla boy gösterdi.

Bir Ceza, Bir Aşk ve Doğuş: İstiklal Mahkemesi’nden Bodrum’a

1925 yılı, Cevat Şakir’in yaşamında geri dönülmez bir milattı. Zekeriya Sertel’in çıkardığı Resimli Hafta dergisinde, Hüseyin Kenan takma adıyla kaleme aldığı “Hapishanede İdama Mahkûm Olanlar Bile Bile Asılmaya Nasıl Giderler” başlıklı öyküsü, Ankara İstiklal Mahkemesi’nin radarına girdi.

Mahkeme, onu üç yıllığına Bodrum’da kalebentlik cezasına (sürgün) mahkûm etti. Devletin cezalandırmak ve tecrit etmek için gönderdiği o ücra, yolu izi olmayan balıkçı kasabası, Cevat Şakir’in küllerinden doğacağı yer olacaktı.

Cezası bittikten sonra da bağını koparamadığı Bodrum’da 1947 yılına kadar yaşadı. Kasabanın antik çağdaki adı olan Halikarnassos’tan ilhamla, 1926 yılından itibaren Halikarnas Balıkçısı imzasını kullanmaya başladı. Aristokrat Musa Cevat, yerini denizin ve toprağın kalbini dinleyen bir "balıkçıya" bırakmıştı.

Halikarnas Balıkçısı’nın Edebi Kişiliği

Asileri, Dalgıçları ve Mitolojiyi Taşıyan Dalgalar

Halikarnas Balıkçısı, Türk edebiyatında deniz çığırını açan lider isimdir. Onun metinleri samimi bir dil ile, Akdeniz’in tuzuyla yıkanmış canlı birer organizma gibidir.

• Denizin ve İnsanın Epitiği: Eserlerinde kaderleri denizin elinde olan balıkçıları, hayatlarını bir nefese sığdıran sünger avcılarını, asabi denizleri ve dalgıçları anlattı.
• Çatışmanın Ekseni: Roman ve öykülerinin temelinde toprak ile denizin amansız mücadelesi yatar. Kara işlerinde tutunamayan, toprağa yabancılaşan deniz insanlarının, ne olursa olsun dönüp dolaşıp yuvaya —yani maviye— dönüşlerini tutkulu bir dille açıklar.
• Mitolojik Hafıza: Oxford’da aldığı tarih eğitimini ve Latince altyapısını kullanarak, Ege kıyılarını antik mitolojiyle harmanladı. Onun anlatımı zengin bir gemicilik terimleri hazinesine ve şiirsel, yer yer aksayan ama okuyucuyu girdap gibi içine çeken sürükleyici bir ritme sahipti.

Onun bu derin vizyonu, Azra Erhat gibi dönemin en önemli aydınlarını derinden etkiledi ve Türkiye'de "Mavi Anadolu" hümanizminin doğmasına öncülük etti. Hayatı boyunca farklı dillerden yüz kadar kitap çevirerek kültür dünyamıza sessizce hizmet etti. Bu büyük katkı, 1971 yılında Kültür Bakanlığı tarafından Devlet Kültür Armağanı ile taçlandırıldı.

Sonuç: Bodrum’un Yeşil Bahçıvanı ve Son Yolculuk

Cevat Şakir, Bodrum’a sadece kelimeleriyle değil, elleriyle de hayat verdi. Yurt dışından getirttiği kitaplardan tarım ve botanik bilgileri edindi; özel olarak topladığı çiçek ve ağaç tohumlarını Bodrum toprağıyla buluşturdu. Bugün Bodrum’u süsleyen pek çok bitki onun eseridir; nitekim bir dönem Bodrum Belediyesi’nin resmi bahçıvanı olarak da görev yaptı.

Hayatının son dönemini geçirmek üzere 1947’de İzmir’e yerleşti. Burada gazetecilik, turist rehberliği ve rehberlik kurslarında öğretmenlik yaparak entelektüel birikimini aktarmaya devam etti. Özel hayatında üç evlilik (sırasıyla İtalyan eşi, dayısının kızı Hamdiye Hanım ve Hatice Hanım) yapan yazarın bu evliliklerden dört çocuğu dünyaya geldi.

13 Ekim 1973’te İzmir’de kemik kanseri sebebiyle aramızdan ayrılan Balıkçı, ardında sinemaya da uyarlanan ölümsüz izler bıraktı. İmdatla Cennet adlı öyküsü ("Yazgı", 1976) ve kendi sürgününü anlattığı başyapıtı Mavi Sürgün (1992) beyaz perdeye aktarıldı.

Vasiyeti, aşkların en büyüğüyle bağlı olduğu yere dönmekti. Bugün Halikarnas Balıkçısı, sonsuz maviye bakan Bodrum Gümbet’teki Türbe Tepesi’nde, diktiği ağaçların gölgesinde ve Akdeniz’in dalga sesleri eşliğinde ebedi uykusunu uyuyor.

Halikarnas Balıkçısı’nın Ödülleri

·         Kültür Bakanlığı 1971 Devlet Kültür Armağanı.

Halikarnas Balıkçısı’nın Eserleri

Roman:

·         Aganta Burina Burinata, Ank.: Akba, 1946

·         Ötelerin Çocuğu, İst.: Yeditepe, 1955

·         Uluç Reis, İst.: Remzi, 1962

·         Turgut Reis, İst., 1966

·         Deniz Gurbetçileri, İst.: Remzi, 1969

·         Dalgıçlar, (haz. Ş. Gökovalı) Ank.: Bilgi, 1991

·         Bulamaç, (haz. Ş. Gökovalı) Ank.: Bilgi, 1996

Öykü:

·         Ege Kıyılarından, İst.: Sertel Mtb., 1939

·         Merhaba Akdeniz, İst., 1947

·         Egenin Dibi, İst.: Yeditepe, 1952

·         Yaşasın Deniz, İst.: Varlık, 1954

·         Gülen Ada, İst.: Yeditepe, 1957

·         Ege’den, İst.: Milliyet, 1972

·         Gençlik Denizlerinde, İst.: Hürriyet, 1973

·         Parmak Damgası, (Ege Kıyılarından, Ege’nin Dibi ve Gülen Ada’dan Ege’den’e alınmayan öyküler; haz. Ş. Gökovalı) Ank.: Bilgi, 1986

·         Çiçeklerin Düğünü, (Merhaba Akdeniz ve Yaşasın Deniz’den Ege’den’e alınmayan öyküler) haz. Ş. Gökovalı) Ank.: Bilgi, 1991

Deneme-İnceleme:

·         Anadolu Efsaneleri, İst.: Yeditepe, 1954

·         Anadolu Tanrıları, İst.: Yeditepe, 1955

·         Anadolu’nun Sesi: Tarih ve Hellenizm, İst., 1971

·         Asia Minor (İng.), İzmir, 1971

·         Hey Koca Yurt, İst.: Hürriyet, 1972

·         Merhaba Anadolu, (haz. Ş. Gökovalı) Ank.: Bilgi, 1980

·         Düşün Yazıları, (haz. A. Erhat) Ank.: Bilgi, 1981

·         Altıncı Kıta Akdeniz, Ank.: Bilgi, 1982

·         Sonsuzluk Sessiz Büyür, (haz. Ş. Gökovalı) Ank.: Bilgi, 1983

·         Arşipel, (haz. Ş. Gökovalı) Ank.: Bilgi, 1992

Anı:

·         Mavi Sürgün, İst.: Remzi, 1961

Mektup:

·         Mektuplarıyla Halikarnas Balıkçısı, (der. A. Erhat) İst.: Çağdaş, 1979

Çocuk Edebiyatı:

·         Denizin Çağırışı, Ank.: Bilgi, 1998

·         Yol Ver Deniz, Ank.: Bilgi, 1998

Çeviri:

·         Kazazede (G. de Maupassant), 1938

·         Uykulu Kuytu Menkıbesi (I. Washington), 1939

·         Süt Nine (L. Pirandello), 1939

·         Sanayi Kralı (U. Sinclair), 1939

·         Ölüler Evinin Hâtıraları (F.M. Dostoyevski), 1939

·         Nefse İtimat (W. Emerson), 1939

·         Hortlak Riksar (R. Kipling), 1939

·         İtalya Hikâyeleri (G. Boccaccio vd), 1939

·         Karmen (P. Mérimée), 1939

·         Göklerde Futbol (B. Shaw), 1939

·         Nostromo (J. Conrad), I-II, 1946-48

·         Eski Foça (F. Sartiaux), 1952.

KAYNAKÇA: Nebioğlu, 367; Ş. Devrim, Şakir Paşa Ailesi, İst., 1996; İ. H. Önal, Halikarnas Balıkçısı, Ank., 1997; S. Borak, Halikarnas Balıkçısı ve Bir Duruşmanın Öyküsü, Ank., 1982; Ölümünün 25. Yıldönümünde Halikarnas Balıkçısı, Antalya Valiliği İl Kültür Müdürlüğü, 1998; Necatigil, 185; M. Kutlu, “Kabaağaçlı, Cevat Şakir”, TDEA, V, 59-61; Halikarnas Balıkçısı Günleri, Ank., 1999; Özgüç, II, 69; III, 38-39.