Mehmet Akif Ersoy Kimdir? Hayatı, Edebi Kişiliği ve Eserleri

Mehmet Akif Ersoy

  Mehmet Akif Ersoy Kimdir?

Toprağın Sesi, Milletin Vicdanı: Mehmet Âkif Ersoy

Bir şairi sadece mısralarıyla değil, hayatının kırılma noktalarıyla, ödediği bedellerle ve geride bıraktığı vakur yalnızlıkla anlamak gerekir. Mehmet Âkif Ersoy, yalnızca bir milli marşın müellifi değil; imparatorluğun çöküşünü iliklerine kadar hissetmiş, bir milletin küllerinden doğuşuna kalbini koymuş bir vicdan anıtıdır. Onun hikâyesi; resmi tarih sayfalarının soğukluğundan uzak, trajik dönemeçlerle örülü, her anı haysiyetle yaşanmış bir adanmışlık destanıdır.

Mehmet Akif Ersoy’un Hayatı

Yangınlar ve Yollar: Erken Dönem ve Keşif

1873 yılının sonlarında, İstanbul Fatih’in geleneksel dokusunda, Arnavutluk’tan gelen bir müderris babanın (Tahir Efendi) ve Buhara kökenli bir annenin (Emine Şerife Hanım) evladı olarak dünyaya gözlerini açan Mehmed Ragîf, hayatın sert yüzüyle çok genç yaşta tanıştı. Mülkiye İdadisi’nde parlak bir öğrenciyken, 1888 yılında babasının vefatı ve hemen ardından büyük Fatih yangınında evlerinin küle dönmesi, onun rasyonel tercihler yapmasına neden oldu.

Ailenin yükünü omuzlamak adına, dönemin en güvenceli ve hızlı meslek edindiren kurumu olan Mülkiye Baytar Mektebi’ne yatılı olarak girdi. Okulunu birincilikle bitiren Âkif, Ziraat Nezareti’nde müfettiş muavini olarak göreve başladığında, bu mesleğin onu fildişi kulelerden çıkarıp halkın tam kalbine götüreceğini biliyordu.

Halkın Gerçekliğiyle Yüzleşme: Edirne’den Adana’ya, Rumeli’den Arabistan’a kadar uzanan topraklarda bulaşıcı hayvan hastalıklarıyla mücadele eden genç baytar, köylünün yoksulluğunu, cehaletini ama aynı zamanda saf ve temiz kalbini yerinde müşahede etti. Onun edebi dilindeki o sarsıcı realizm, salonlarda değil, Anadolu’nun tozlu ve acılı yollarında şekillendi.

Cephe arkasında Bir Mütefekkir: Teşkilat-ı Mahsusa ve Seyahatler

II. Meşrutiyet’in ilanıyla birlikte edebi ve fikri faaliyetlerini artıran Âkif, Sırat-ı Müstakim (sonraki adıyla Sebilürreşat) dergisinde ümmetin kurtuluş reçetelerini yazmaya başladı. Ancak Balkan Savaşları’nın getirdiği büyük yıkım ve yaklaşan I. Dünya Savaşı, onu masa başı aydınlığından çıkartıp devletin en kritik ve gizli görevlerine sevk etti.

Teşkilat-ı Mahsusa adına üstlendiği görevler, bir şairin ruhunda derin izler bırakacaktır:

• Berlin Günleri (1914): Savaşın ilk yılında Almanya’ya gönderildi. Burada esir düşen Müslüman askerlerin kamplarını ziyaret ederek onlara manevi destek verdi; Batı’nın teknolojisi ile Doğu’nun inancını mukayese etme fırsatı buldu.
• Necid Çölleri (1915): Şerif Hüseyin’in isyanına karşı, devlete sadık kabilelerin desteğini sağlamak amacıyla Arabistan çöllerine gitti.

Bu seyahatler kuru birer görev değildi; onun başyapıtı Safahat’ın beşinci kitabı olan Hatıralar’daki “Berlin Hatıraları” ve “Necid Çöllerinden Medine’ye” gibi ölümsüz manzumeler, bu coğrafyalarda çekilen sancıların edebi birer vesikası olarak doğdu.

Ankara’ya Yürüyüş: Nasrullah Camii’nden Meclis Kürsüsüne

Mütareke döneminin karanlığı İstanbul’un üzerine çöktüğünde ve şehir işgal edildiğinde, Âkif için İstanbul’da kalıp vaazlar vermek artık yeterli değildi. Darü’l-Hikmeti’l-İslamiye’deki görevinden azledilme pahasına, 1920 baharında Anadolu’ya geçti. Millî Mücadele’nin manevi cephesini inşa etmek üzere şehir şehir gezdi.

Bu vaaz, sadece bir din adamının hitabeti değil, bir milletin emperyalizme karşı iman ve silahla direnme manifestosuydu. Nitekim bu adanmışlık, onu Birinci Büyük Millet Meclisi’nde Burdur milletvekili olarak milletin kalbine taşıdı.

İstiklâl Marşı’nın Doğuşu

1920’nin son aylarında Maarif Vekâleti bir milli marş yarışması açmış ancak gelen şiirlerin hiçbiri aranan o kurucu ruhu yansıtamamıştı. Gözler Âkif’e çevrildi; fakat o, ucunda para ödülü olduğu için yarışmaya katılmayı reddediyordu. Ödül şartının esnetilmesi ve dostlarının ısrarıyla, zaten zihninde ve kalbinde taşıdığı o büyük kükreyişi kâğıda döktü.

12 Mart 1921 günü meclis kürsüsünde okunan o metin, sadece bir şiir değil, bir milletin bağımsızlık senediydi. Meclis salonu alkışlardan yıkılırken, Âkif büyük bir mahcubiyetle yerinde oturuyor, kazanılan ödülü ise tek bir kuruşuna dokunmadan hayır kurumlarına bağışlıyordu. Çünkü ona göre bu marş kendisinin değil, milletin eseriydi.

Vakur Bir Yalnızlık: Mısır Yılları ve Son Yolculuk

Milli Mücadele zaferle sonuçlanmıştı ancak yeni kurulan rejimin laik devlet hukuku eksenindeki inşası, İslam birliği idealine inanmış olan Âkif’in dünyasında fikri bir uyuşmazlık ve derin bir karamsarlık yarattı. İkinci Meclis’te yer alamayan şair, 1923’ten itibaren kışlarını Mısır’da geçirmeye başladı ve 1925 yılından sonra tamamen Kahire’ye yerleşerek Kahire Üniversitesi’nde Türk edebiyatı dersleri verdi.

Mısır yılları, onun için hem edebi bir inziva hem de vatan hasretiyle kavrulan bir gurbet dönemi oldu. 1935’te hava değişimi için gittiği Lübnan’da sıtmaya yakalandı. Hastalığı hızla siroza çevirince, öleceğini anlayan büyük şair, "Hiç olmazsa toprağımda öleyim" diyerek Haziran 1936’da İstanbul’a döndü.

Asil Bir Veda: Hayatının son aylarını Nişantaşı Sağlık Yurdu’nda ve Beyoğlu’ndaki Mısırlı Apartmanı’nda geçiren Âkif, 27 Aralık 1936’da sessizce aramızdan ayrıldı. Resmi makamların sessizliğine inat, üniversite gençliğinin ve halkın omuzlarında yükselen cenazesi, muazzam bir sevgi seliyle Edirnekapı Şehitliği’ne defnedildi.

Mehmet Akif Ersoy’un Edebi Kişiliği

Hakikatin Yalın Sesi: Mehmet Âkif Ersoy’un Edebi Coğrafyası

Bir şairin edebi kimliği, sadece kağıda döktüğü mısralardan değil, o mısralar uğruna neleri feda ettiğinden anlaşılır. Mehmet Âkif Ersoy, geleneksel Doğu’nun derin irfanıyla Batı’nın sarsıcı gerçekçiliğini (realizm) şahsında birleştirmiş; lirik dehasını, çöken bir toplumun feryadını haykırmak adına bilerek ve isteyerek feda etmiş bir sanat dervişidir.

Onun edebiyat yolculuğu, saray salonlarında parlatılan fildişi kule sanatkârlığına karşı, sokaktaki insanın ıstırabını merkeze alan tek kişilik bir edebi ihtilaldir.

Estetik Arayıştan Toplumsal Adanmışlığa: O Kırılma Noktası

Âkif’in edebi hayatının başlangıcı, sanılanın aksine bütünüyle aydınlık ve tek düze değildir. Gençlik yıllarında Muallakat şairlerinden Hâfız’a, Sâdi’den Mevlânâ ve Fuzûlî’ye uzanan muazzam bir Doğu birikimine sahipti. Eş zamanlı olarak, okul yıllarında öğrendiği Fransızca sayesinde Victor Hugo, Lamartine, Emile Zola ve Alphonse Daudet gibi Batılı devleri de satır satır hatmetmişti.

Bilinen ilk şiiri olan "Destur" başlıklı terkibibent parçasından itibaren ilk gençlik denemelerinde Ziya Paşa, Muallim Naci ve Abdülhak Hâmit etkileri açıkça görülür. Bu dönemde o da akranları gibi metafizik sorunlara saplanmış, hatta bir ara Recaizade Ekrem ve Tevfik Fikret gibi doğa betimlemelerine merak sarmıştı. Ancak 1901 ile 1908 yılları arasında, şairliğinin kaderini tayin edecek o büyük içsel kararı verdi:

Sanatı Cemiyete Feda Etmek: Âkif, o güne kadar yazdığı ve "gözyaşı edebiyatı" olarak adlandırdığı romantik, hayalperest şiir tarzını tamamen terk etti; hatta elindeki eski şiirlerini yakarak yok etti. Toplumun bir ölüm kalım savaşı verdiğini görerek, kendi şairlik yeteneğini bir kenara itti ve kendini milletinin hizmetine sundu.

Bu radikal kopuşu, bir mektubunda şu sarsıcı cümleyle itiraf edecekti: "Kendimi milletimin huzurunda gördüğüm günden beri sanattan ziyade cemiyeti düşünmek istedim."

Aynı felsefe, Süleymaniye Kürsüsünde adlı eserinde Türk edebiyatının en net poetik manifestolarından birine dönüşecekti:

"Hayır, hayal ile yoktur benim alış verişim, İnan ki her ne demişsem görüp de söylemişim. Budur cihanda benim en beğendiğim meslek: Sözüm odun gibi olsun, hakikat olsun tek."

Yedi Kitaplık Bir Ömür: Safahat Efsanesi

Bugün genel okuyucu kitlesi tarafından tek bir kitap zannedilen Safahat, aslında Âkif’in 1911 yılından itibaren dostu Eşref Edip’in teşvikiyle yayımlamaya başladığı, her biri farklı bir tematik ve dönemsel ruhu barındıran yedi kitaplık muazzam bir külliyattır.

Külliyatın Tematik Anatomisi

• 1. Kitap - Safahat (1911): Toplamın üçte birini oluşturan bu hacimli başlangıç, adeta Âkif’in toplumsal gözlem dehasının vitrinidir. "Fatih Camii" ile dini lirizmi, "Hasta" ile toplumsal ıstırabı, "Tevhid -yahut- Feryad" ile metafizik duraksamaları işler. "Meyhane" ve "Mahalle Kahvesi" gibi şiirlerde sokaktaki trajediyi deşerken; "Seyfi Baba", "Kör Neyzen" ve "Köse İmam" gibi canlı portrelerle halkın yaralarına neşter vurur.
• 2. Kitap - Süleymaniye Kürsüsünde: Tek ve uzun bir manzumeden oluşur. Türkistanlı bir vaizin ağzından tüm İslam coğrafyasının durumu ve geleceği analiz edilir.
• 3. Kitap - Hakkın Sesleri: Balkan Savaşı facialarının hemen ardından basılmıştır. Sekiz ayet ve bir hadisin serbest yorumu üzerinden, insanların kendi hataları yüzünden uğradıkları musibetleri ve çekilen acıları haykırır.
• 4. Kitap - Fatih Kürsüsünde: İslam dünyasının perişanlığını tembelliğe bağlayan, kurtuluşun ise ancak mutlak bir çalışma iradesiyle mümkün olacağını savunan tek bir uzun manzumadır.
• 5. Kitap - Hatıralar: Savaş yıllarının acılarını, ayet yorumlarını ve şairin Berlin ile Necid çöllerine yaptığı tarihi seyahatlerin edebi izlenimlerini barındırır.
• 6. Kitap - Âsım: Hocazade ile Köse İmam arasındaki uzun bir diyalogdan oluşur. Çöken aile yapısı, mektep-medrese ikiliği ve kuşak çatışmaları işlenir. Türk edebiyatının zirve noktalarından biri olan ünlü "Çanakkale Şehitlerine" şiiri, bu eserin içinde Hocazade'nin dilinden dökülür. Eser, ideal nesli temsil eden Âsım’ın, Batı’nın bilim ve tekniğini almak üzere Avrupa’ya gönderilmesiyle son bulur.
• 7. Kitap - Gölgeler: Şairin toplumsal plandan bireysel plana geçtiği, Mısır’daki gurbet yıllarının ürünüdür. Eski azim ve irade telkinleri yerini hüzünlü bir karamsarlığa bırakmıştır. "Gece", "Secde" ve "Hicran" gibi şiirler, vatan hasretiyle yanan bir ruhun dini-lirik şaheserleridir.

Teknik Deha: Aruzu Türkçe ile Konuşturmak

Âkif’in sadece içeriğe odaklandığını sanmak, onun sanatkâr mizanına haksızlık olur. O, Servet-i Fünun şairlerinin biçim ve içerik arasında kurmaya çalıştığı estetik uyumu, çok daha ileri bir seviyeye taşımıştır.

• Aruzun Evrimi: Tevfik Fikret ile başlayan "aruzun kusursuz ve pürüzsüz kullanımı" geleneği, Âkif ile zirveye ulaşmıştır. O, o zamana kadar ağır ve ağdalı temalar için kullanılan aruzu, sokaktaki sıradan bir insanın konuşma ritmine uydurmayı başarmıştır. En karmaşık kelami (metafizik) sorunlardan bir mahalle kahvesindeki kavgaya kadar her anlatı, onun kaleminde aruzun kalıplarına zahmetsizce girer.
• Dinamik Nazım Tekniği: Manzum öykülerinde konunun ve duygunun akışına göre vezni, nazım şeklini ve dilin tonunu anlık olarak değiştirir. Betimlemelerde aruzun ağır, sanatkârane vezinlerini tercih ederken; öyküleme ve diyaloglarda Servet-i Fünun’un enjambement (ulantı) tekniğini kullanarak cümleyi beyit dışına taşır, dili tamamen halkın konuşma ağzına yaklaştırır.

Kürsülerin Ötesinde: Düzyazılar ve Yarım Kalan Emanet

Mehmet Âkif, sadece bir şair değil, aynı zamanda kalemini her alanda milleti için bileyen bir fikir işçisiydi. Sağlığında kitaplaşmayan; din, edebiyat ve toplumsal meseleler üzerine yazdığı makaleler, tefsir yazıları ve vaaz metinleri çoğunlukla Sebilürreşat başta olmak üzere dönemin önemli mecmualarında neşredilmiştir. Bu metinler, onun entelektüel derinliğinin düz yazıdaki vesikalarıdır.

Ancak hayatının en dramatik edebi perdesi, şüphesiz Mısır yıllarında gizlidir. Cumhuriyet’in ilanından sonra Diyanet İşleri Başkanlığı’nın resmi talebi üzerine, yıllarca büyük bir titizlikle üzerinde çalışıp tamamladığı Kur'an-ı Kerim tercümesini, dönemin siyasi konjonktürü ve amacından saptırılarak ibadet dili olarak kullanılabilme endişesi nedeniyle kendi iradesiyle yayımlatmaktan vazgeçmiş, bu devasa emek gurbet yıllarının vakur hüzünleri arasında kalmıştır.

Mehmet Âkif Ersoy; sanatı fildişi kulelerden sokağa indirirken estetikten ödün vermeyen, aruzla Türkçeyi evlendiren ve nihayetinde koca bir ömrü "hakikat" uğruna harcayan, Türk edebiyat tarihinin en haysiyetli köşe taşlarından biridir.

Sonuç: Hakikate Adanmış Bir Ömürden Kalan Miras

Mehmet Âkif Ersoy’un hayatı ve edebi şahsiyeti, yan yana getirildiğinde kusursuz bir tutarlılık sergileyen, içi dışı bir haysiyet anıtıdır. O, fildişi kulelerin konforunu, salon edebiyatının parıltılı ama gerçeklerden kopuk dünyasını reddederek kalemini bir milletin var olma mücadelesine adamıştır. Onun biyografisi sadece trajik dönemeçlerle dolu bir yaşam öyküsü değil; imparatorluğun küllerinden yeni bir devletin doğuşuna şahitlik eden bir vicdanın kronolojisidir.

Âkif’i Türk edebiyatında ve milletin kalbinde eşsiz kılan, onun hayat felsefesi ile sanatı arasına hiçbir yapay sınır koymamış olmasıdır. Anadolu yollarında, cephe arkasında ve cami kürsülerinde bizzat yaşadığı, gördüğü acıları şiirine aktarmış; sokaktaki sıradan insanın feryadını aruzun o saraylı kalıplarına büyük bir ustalıkla sığdırmıştır. Sanatını cemiyete feda ederken estetik dehasından ödün vermemiş, Türkçeyi aruzla en doğal ritminde konuşturmayı başarmıştır.

Sanatın ve Karakterin Zirvesi: Korkusuzca haykırdığı İstiklâl Marşı ile bir milletin bağımsızlık karakterini mühürleyen Âkif, hayatının son dönemini vatan hasretiyle ve vakur bir yalnızlıkla Mısır’da geçirirken bile eğilmeyen başıyla asaletini korumuştur. Cebindeki son kuruşu hayır kurumuna bağışlayacak kadar müstağni, "Sözüm hakikat olsun tek" diyecek kadar sarsılmaz bir realizm abidesidir.

Geriye bıraktığı yedi kitaplık muazzam Safahat külliyatı, makaleleri ve ödün vermediği şair namusu; Mehmet Âkif’i sadece geçmişe ait tarihi bir figür olmaktan çıkarır. O; kalemiyle ahlakı, sanatı ile haysiyeti birleştirmiş, bu toprakların esaret kabul etmez ruhunu ebediyen susturulamayacak yalın bir sese dönüştürmüştür. Toprağın sesi ve milletin vicdanı olan Âkif, her dönemin ve her kuşağın yeniden keşfetmesi gereken sarsılmaz bir köşe taşıdır.

Mehmet Akif Ersoy’un Eserleri

Şiir:

·         Safahat 1. Kitap, İst.: Sırat-ı Müstakim Mtb., 1911

·         Safahat 2. Kitap: Süleymaniye Kürsüsünde, İst.: Sebilürreşat Ktp., 1912

·         Safahat 3 Kitap: Hakkın Sesleri, İst.: Sebilürreşat Ktp., 1913

·         Safahat 4. Kitap: Fatih Kürsüsünde, İst.: Tevsi-i Tıbaat Mtb., 1914

·         Safahat 5. Kitap: Hatıralar, İst.: Necm-i İstikbal Mtb., 1917

·         Safahat 6. Kitap: Asım, İst.: Amidî Mtb., 1924

·         Safahat 7. Kitap: Gölgeler, Kahire: Matbaatü’ş-Şebab, 1933

Diğer:

·         Kastamonu’da Nasrullah Kürsüsünde, Diyarbakır: Vilayet Mtb., 1337/1921

·         Kur’andan Ayetler, (haz. Ö. R. Doğrul) İst.: Yüksel, 1944

Çeviri:

·         Müslüman Kadını (F. Vecdi), İst., 1909

·         Hanoto’nun Hücumuna Karşı Şeyh Muhammed Abduh’un İslam’ı Müdafaası (M. Abduh), İst., 1915

·         İslamlaşmak (Sait Halim Paşa), İst., 1921

·         Anglikan Kilisesine Cevap (Abdülaziz Caviş), İst., 1922

·         İçkinin Hayat-ı Beşerde Açtığı Rahneler (Abdülaziz Caviş), İst., 1923.

KAYNAKÇA: Süleyman Nazif, Mehmet Akif: Şairin Zatı Hakkında Bazı Malumat ve Tedkikat, İst., 1924; Eşref Edip, Mehmed Akif: Hayatı, Eserleri ve Yetmiş Muharririn Yazıları, İst., 1939; M. C. Kuntay, Mehmed Akif, İst., 1939; F. A. Tansel, Mehmed Akif: Hayatı ve Eserleri, İst., 1945; M. E. Erişirgil, İslâmcı Bir Şairin Romanı, İst., 1956; A. Cerrahoğlu, Bir İslâm Reformatörü: Mehmed Akif, İst., 1964; H. B. Çantay, Akifname, İst., 1966; S. Karakoç, Mehmed Akif, İst., 1968; N. Topçu, Mehmed Akif, İst., 1970; A. N. Tarlan, Mehmed Akif ve Safahat, İst., 1971; Ölümünün 50. Yılında Mehmed Akif Ersoy, İst., 1986; M. E. Düzdağ, Mehmed Akif Hakkında Araştırmalar, İst., 1987; ay, Mehmed Akif Ersoy, Ank., 1998; Mehmed Akif İlmî Toplantısı, Ank., 1989; M. O. Okay, Mehmed Akif: Bir Karakter Heykelinin Anatomisi, Ank., 1989; K. Yetiş, Mehmed Akif’in Sanat-Edebiyat ve Fikir Dünyasından Çizgiler, Ank., 1992; Vefatının 60. Yılında Mehmed Akif Sempozyumu Bildirileri, İst., 1997; Mehmed Akif Bibliyografyası, Ank., 1990.