Suat Derviş Kimdir? Hayatı, Edebi Kişiliği ve Eserleri

Suat Derviş

     Suat Derviş Kimdir?

Türk edebiyatında bazı isimler vardır ki yalnızca yazdıklarıyla değil, yaşadıklarıyla da bir dönemin vicdanını temsil eder. Suat Derviş, bu isimlerin başında gelir. Gazeteciliği cesur bir araştırma alanına dönüştüren, kadınların kamusal alandaki görünürlüğüne öncülük eden ve romanlarında toplumun görünmeyen yüzünü anlatan Derviş; edebiyatı yalnızca estetik bir uğraş değil, insanı anlamanın ve toplumsal gerçekliği görünür kılmanın bir yolu olarak görmüştür.

Fosforlu Cevriye, Ankara Mahpusu ve diğer romanlarıyla geniş bir okur kitlesine ulaşan Suat Derviş, eserleri yabancı dillere çevrilen ilk Türk yazarlardan biri olmuş; toplumcu gerçekçi edebiyatın en güçlü kadın temsilcileri arasında yerini almıştır.

Suat Derviş'in Hayatı

Hatice Suat Derviş, 1905 yılında İstanbul'da dünyaya geldi. Asıl adı Hatice Saadet Baraner olan yazar; yaşamı boyunca Emine Hatip, Saadet Baraner, Hatice Hatip, Süveyda H. ve Sujet Doli gibi farklı imzalar da kullandı.

Babası, Tıbbiye müderrislerinden Dr. İsmail Derviş, dedesi ise kimyager Derviş Paşa idi. Kültür ve bilimle iç içe yetiştiği aile ortamı, küçük yaşlardan itibaren edebiyata yönelmesinde belirleyici oldu. Özel eğitim aldı; Fransızca ve Almanca öğrendi. Bu yabancı dil birikimi, ilerleyen yıllarda hem dünya edebiyatını yakından takip etmesini hem de uluslararası bir bakış geliştirmesini sağladı. Özel yaşamında sırasıyla Seyfi Cenap Berksoy, Selami İzzet Sedes, Nizamettin Nazif Tepedelenlioğlu ve Reşat Fuat Baraner ile evlilik yaptı.

Almanya Yılları

1930 yılında öğrenim amacıyla Almanya'ya gitti. Berlin Konservatuvarı ile Berlin Edebiyat Fakültesi'nde eğitim gördü. Ancak eğitimini tamamlamadan Türkiye'ye dönmek zorunda kaldı. Bu dönem, yalnızca akademik bir deneyim değil; Avrupa'daki kültürel ve siyasal atmosferi yakından gözlemlediği, sanat anlayışının olgunlaştığı önemli bir kırılma noktası oldu.

Gazetecilikte Öncü Bir Kadın

Suat Derviş, yalnızca romancı değil; aynı zamanda Türk basınının öncü gazetecilerinden biriydi. 1933 yılında Türkiye'ye döndükten sonra Son Posta, Cumhuriyet, Tan, Haber ve Son Telgraf gazetelerinde çalıştı. Muhabirlikten köşe yazarlığına, editörlükten tefrika romancılığına kadar gazeteciliğin pek çok alanında üretim yaptı.

En dikkat çekici başarılarından biri ise 1926 yılında İkdam gazetesinde kadın sayfasını hazırlayan ilk gazeteci olmasıdır. Bu yalnızca mesleki bir unvan değil; dönemin erkek egemen basın dünyasında kadın gazetecilerin görünürlüğü açısından önemli bir eşikti.

Toplumcu Duruşu ve Mücadelesi

1937 yılında Tan gazetesi muhabiri olarak Sovyetler Birliği'ne giden Suat Derviş, burada edindiği gözlemleri yalnızca gazetecilik faaliyetlerine değil, düşünce dünyasına da taşıdı. 1940 yılında yayımlamaya başladığı Yeni Edebiyat gazetesi, kısa ömrüne rağmen Türk toplumcu gerçekçi edebiyatının önemli merkezlerinden biri hâline geldi.

Gazete;

• Orhan Kemal
• Hasan İzzettin Dinamo
• İlhan Tarus
• A. Kadir
• Mehmet Seyda

gibi genç kalemlere sayfalarını açarak yeni bir edebiyat anlayışının gelişmesine katkı sundu.

Aynı dönemde Yeni Adam, Ses ve Servetifünun-Uyanış dergilerinde toplumcu görüşlerini yansıtan yazılar yayımladı. Suat Derviş için edebiyat yalnızca bireyin iç dünyasını anlatan bir sanat değildi; toplumsal eşitsizlikleri görünür kılan, insanın yaşadığı koşulları anlamaya çalışan bir vicdan alanıydı.

Siyasi Baskılar ve Yurt Dışı Yılları

Suat Derviş'in yaşamı, yazarlık başarısı kadar siyasal baskılarla da şekillendi. 1944 yılında Niçin Sovyet Rusya'ya Hayranım adlı kitabıyla da bağlantılı olarak açılan Türkiye Komünist Partisi davasında yargılandı ve sekiz ay hapis cezasına mahkûm edildi. Bu süreç, yalnızca hukuki bir dava değildi; düşüncelerini açıkça dile getiren pek çok aydın gibi onun da meslek yaşamını doğrudan etkiledi.

1953 ile 1963 yılları arasında İsveç ve Fransa'da yaşadı. Bu on yıllık dönem, çoğu araştırmacı tarafından bir tür zorunlu sürgün olarak değerlendirilmektedir. 1963 yılında Türkiye'ye döndükten sonra yeniden gazete ve dergilerde yazmaya başladı. 1970 yılında kurulan Devrimci Kadınlar Birliği içinde aktif görev aldı. 23 Temmuz 1972 tarihinde İstanbul'da hayatını kaybetti ve Feriköy Mezarlığı'na defnedildi.

Suat Derviş'in Edebi Kişiliği

Suat Derviş'in edebiyat serüveni son derece erken yaşta başladı. Henüz 13 yaşındayken, "Hezeyan" adlı şiiri 1918 yılında Alemdar gazetesinde yayımlandı. Bundan yalnızca birkaç yıl sonra, 16 yaşındayken ilk romanı Kara Kitap okurla buluştu. 1930 yılına kadar roman ve hikâyelerinden oluşan on kitap yayımlamış olması, onun olağanüstü üretkenliğinin erken yaşlarda ortaya çıktığını gösterir. Ancak Suat Derviş, gençlik dönemindeki eserlerine hiçbir zaman aşırı bir önem yüklemedi. Bu yapıtları daha sonra kendi ifadesiyle "çocukluk tecrübeleri" olarak değerlendirdi. Asıl olgunluk dönemini ise 1934-1953 yılları arasında İstanbul'da kaleme aldığı romanlarla yaşadı.

Gerçekçiliği Anlayışı

Suat Derviş'in adı çoğu zaman toplumcu gerçekçilik ile birlikte anılır. Ancak onun gerçekçiliği yalnızca toplumsal sorunları sıralayan bir anlayış değildir. İnsan psikolojisini sosyal çevresiyle birlikte ele alır; bireyin kaderini ekonomik, kültürel ve sınıfsal koşullardan bağımsız düşünmez. Bu nedenle roman kişilerini tek boyutlu kahramanlar olarak değil, hayatın farklı insanlarından süzülen çok katmanlı karakterler olarak kurar.

Yazar, kendi sanat anlayışını şu sözlerle açıklamaktadır:

"Ben natüralist bir muharrir değil, realist bir yazarım. Her mevzuu hayattan aldığım gibi aksettirmem, onu bütün buutlarıyla, nedenleriyle göstermek isterim. Benim tiplerim, oldukları gibi değil, malzeme gibi kullandığım birçok tipten kompoze edilmiş kişilerdir."

Bu yaklaşım, onun romanlarında olaylardan çok insanların yaşama biçimlerinin ve toplumsal ilişkilerinin öne çıkmasını sağlar.

Türk Edebiyatındaki Yeri

Eleştirmen A. Özkırımlı, Suat Derviş'i, "popülist edebiyatın toplumcu gerçekçi bir öz kazandırılmış ilk örneklerini veren yazarlar" arasında değerlendirir.

Bugün Suat Derviş'in eserleri yalnızca döneminin siyasal ve toplumsal atmosferini belgeleyen metinler olarak değil; güçlü kadın karakterleri, psikolojik çözümlemeleri ve şehir yaşamını derinlikli biçimde ele alan anlatılarıyla da önem taşımaktadır.

Gazetecilikte öncü kimliği, kadın yazarların görünürlüğüne yaptığı katkılar ve edebiyatı toplumsal duyarlılıkla buluşturan yaklaşımı sayesinde, Türk edebiyatında kendine özgü ve kalıcı bir yer edinmiştir. Aradan geçen yıllara rağmen romanlarının yeniden basılması ve farklı dillere çevrilmeye devam etmesi, Suat Derviş'in yalnızca kendi dönemine değil, bugünün okuruna da söyleyecek sözü olduğunu göstermektedir.

Suat Derviş’in Eserleri

Roman:

·         Kara Kitap, İst.: Karabet Mtb., 1337/1921

·         Ne Bir Ses, Ne Bir Nefes, İst.: Orhaniye Mtb., 1339/1923

·         Hiç Biri, İst.: Kitaphane-i Sudi, 1339/1923

·         Fatma’nın Günahı, İst.: Orhaniye Mtb., 1340/1924

·         Buhran Gecesi, İst.: Matbaa-i Şems, 1340/1924

·         Gönül Gibi, İst.: İktisat Mtb., 1928

·         Emine, İst.: Resimli Ay Mtb., 1931

·         Hiç, İst.: İnkılâp, 1939

·         Çılgın Gibi, İst.: Semih Lütfi, 1945 (1944-45’te “Yalının Gölgeleri” adıyla Yeni Sabah gazetesinde tefrika edildi, 1958’de Les Ombres du Yali adıyla Fransızca olarak yayımlandı)

·         Ankara Mahpusu, İst.: May, 1968 (1945’te “Zeynep İçin” adıyla Haber gazetesinde tefrika edildi, 1957’de Le prisonnier d’Ankara adıyla Fransızca olarak yayımlandı)

·         Fosforlu Cevriye, İst.: May, 1968 (1944-45’te Son Telgraf gazetesinde tefrika edildi)

·         Aksaray’dan Bir Perihan, İst.: Oğlak, 1997 (1963-64’te Gece Postası gazetesinde tefrika edildi).

Gazetelerde Tefrika Halinde Kalan Kitaplaşmamış Romanları:

·         “Onu Bekliyorum” (Cumhuriyet, 1934)

·         “Onları Ben Öldürdüm” (Son Posta, 1935-36)

·         “Baba Oğul” (Son Posta, 1935-36)

·         “Bu Roman Olan Şeylerin Romanı” (Tan, 1937)

·         “İstanbul’un Bir Gecesi” (Haber, 1938-39)

·         “Kendine Tapan Kadın” (Son Telgraf, 1944-45)

·         “Biz Üç Kardeştik” (Son Telgraf, 1944-45)

·         “Büyük Ateş” (Son Posta, 1947)

·         “Yaprak Kımıldamasın” (Hürses, 1950)

·         “Yeniden Yaşayabilseydik” (1950-51)

·         “Şoför Mustafa” (Gece Postası, 1964-65)

Öykü:

·         Ahmet Ferdi, İst.: Orhaniye Mtb., 1339/1923

·         Behire’nin Talipleri, İst.: Orhaniye Mtb., 1339/1923

·         Beni mi?, İst.: Sühulet Mtb., [1924]

·         Hepimiz Birbirimizin Örneğiyiz, (seçme öyküler, yay. haz. Z. Toska) İst.: Oğlak, 1998

Anı:

·         Ben Kimim?, (yay. haz. R. Nuri İleri) 1986

Diğer:

·         Niçin Sovyet Rusya’ya Hayranım, İst.: Arkadaş Mtb., 1944

Çeviri:

·         İnsanın Kaderi (M. Şolohof), 1966

·         Ateş (H. Barbusse), 1970

KAYNAKÇA: B. Necatigil, “Dünya Kadın Yılında Suat Derviş Üzerine Notlar”, Nesin Vakfı Edebiyat Yıllığı 1976, İst.: 1977, s. 593-609; Necatigil, İsimler, 114; “Baraner, Suat Derviş”, TDEA, I, 312; Özkırımlı, TEA, II, 367-368; Z. T. Anadol, “Suat Derviş’le Konuşma”, Gerçekler Postası, (Eylül 1967); S. Paker-Z. Toska, “Yazan, Yazılan, Silinen ve Yeniden Yazılan Özne: Suat Derviş’in Kimlikleri”, Toplumsal Tarih, S. 39 (Mart 1997), s. 11-22; F. Berktay, “İki Söylem Arasında Bir Yazar: Suat Derviş”, Defter, S. 29 (Kış 1997), s. 88-100; Z. Aliye, “Suat Derviş”, Cumhuriyet Kitap, S. 426, s. 8-9.