Özdemir Nutku Kimdir? Hayatı, Edebi Kişiliği ve Eserleri

Özdemir Nutku

   Özdemir Nutku Kimdir?

Özdemir Nutku (12 Ocak 1931, İstanbul – 8 Kasım 2019, İzmir), Türk tiyatrosunun yalnızca sahnesinde değil, düşünce ve eğitim alanında da iz bırakan önemli isimlerinden biridir. Tiyatro bilimci, yönetmen, yazar, eleştirmen ve akademisyen kimliklerini bir arada taşıyan Nutku, Türkiye’de tiyatro eğitiminin gelişmesine öncülük etmiş; özellikle Dokuz Eylül Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Tiyatro Bölümü’nü kurarak tiyatro eğitiminin kurumsallaşmasına önemli katkıda bulunmuştur.

Onun hayatına bakıldığında, tiyatronun yalnızca sahnede oynanan oyunlardan ibaret olmadığı görülür. Nutku için tiyatro; araştırılması, öğretilmesi, yazılması, tartışılması ve gelecek kuşaklara aktarılması gereken kapsamlı bir sanat alanıdır. Bu nedenle yaşamı, bir tiyatro sanatçısının biyografisinden çok, Türkiye’de tiyatro düşüncesinin gelişme serüveniyle birlikte okunmalıdır.

Özdemir Nutku’nun Hayatı

Özdemir Nutku, avukat ve milletvekili Emrullah Nutku ile Nezihe Hanım’ın oğlu olarak 12 Ocak 1931’de İstanbul’da doğdu. Eğitim hayatının ilk önemli durağı Robert Kolej oldu ve 1950 yılında buradan mezun oldu. 1950-1953 yılları arasında Ergun Tosun imzasını da kullandı.

Ancak onun ilgisi yalnızca tek bir sanat dalına yönelmiyordu. Gençlik yıllarında tiyatronun yanı sıra şiir ve müzikle de ilgilendi. 1947’de ilk profesyonel tiyatro rolünü oynadı; 1949’da ise ilk piyano konserini verdi. 1950’li yıllarda caz piyanisti olarak da tanındı.

Bu çok yönlü sanat ilgisi, ilerleyen yıllarda Özdemir Nutku'nun tiyatroya yaklaşımını da belirleyecek olan önemli bir zemindi. Çünkü Nutku'nun tiyatro anlayışı, sahne sanatını dar bir oyunculuk faaliyetine indirmek yerine, edebiyat, müzik, sahneleme, eleştiri ve kuramla birlikte ele alan bütünlüklü bir anlayışa dayanıyordu.

Robert Kolej'in ardından Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi İngiliz Dili ve Edebiyatı Bölümü'nde öğrenim gördü ve 1956 yılında mezun oldu. Daha sonra tiyatro eğitimini Almanya'da sürdürerek Georg-August Üniversitesi Tiyatro Bölümü'nü 1959'da tamamladı. Aynı yıl Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Tiyatro Enstitüsü'ne asistan olarak girdi. Akademik kariyeri de bundan sonra hızla ilerledi:

• 1961: Doktor
• 1967: Doçent
• 1974: Profesör

Böylece gençlik yıllarındaki sanat merakı, zaman içerisinde kapsamlı bir akademik tiyatro çalışmasına dönüştü.

Özdemir Nutku’nun Edebi Kişiliği

Özdemir Nutku ve Mavi Hareketi

Özdemir Nutku'nun tiyatro alanındaki çalışmalarından önce edebiyatla kurduğu güçlü bir bağ bulunuyordu. İlk şiir kitabını yayımladıktan sonra 1952'de Mavi dergisinde görünmeye başladı. Ardından derginin son sayılarının yayımını da üstlenerek dönemin edebiyat ortamında önemli bir hareketlilik yaratan Mavi Hareketi'ne katıldı.

Bu dönem, onun yalnızca tiyatroya değil, dönemin edebiyat tartışmalarına da yakın durduğunu gösterir. 1953'ten itibaren Pazar Postası, Seçilmiş Hikâyeler, Dost, Varlık, Yeditepe, Milliyet Sanat, Gösteri ve Sanat Olayı gibi çok sayıda dergi ve gazetede yazıları yayımlandı. Toplamda 1800'ün üzerinde yazı kaleme aldı.

Özdemir Nutku'nun yazarlığı, tiyatro sahnesinin sınırlarını aşan bir üretim alanıdır. Şiirden eleştiriye, tiyatro tarihinden kuramsal çalışmalara kadar uzanan bu geniş üretim, onun tiyatroyu yalnızca seyredilen değil, üzerinde düşünülmesi gereken bir sanat olarak gördüğünü ortaya koyar.

Özdemir Nutku'nun Tiyatro Anlayışı ve Akademik Çalışmaları

Özdemir Nutku'nun asıl ağırlık kazandığı alan, zaman içerisinde Türk tiyatro tarihi araştırmaları ve kuramsal tiyatro çalışmaları oldu. Tiyatroya ilişkin araştırmaları ve yazılarıyla yalnızca kendi döneminin sanat ortamına katkıda bulunmadı; tiyatronun bilgi birikiminin akademik olarak ele alınmasına da emek verdi.

Bu yönüyle Nutku'nun çalışmaları iki ayrı alanda birleşir: tiyatroyu araştırmak ve tiyatroyu öğretmek. 1960'lı ve 1970'li yıllarda çeşitli tiyatro ve sanat dergilerinin yönetiminde görev alması da bu düşünsel üretimin bir parçasıydı. Yeni Mavi (1955-56), Değişim (12 sayı, 1961-62), Tiyatro (1965-66), Tiyatro Araştırmaları Dergisi (1969-76) ve Deney (1976-82) dergilerinde yöneticilik yaptı.

Uluslararası alanda da çalışmalarıyla yer aldı. Encyclopedia of Islam (Hollanda), World Encyclopedia of Contemporary Theatre (Kanada) ve Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi'nin yazarları arasında bulundu. Amerika Birleşik Devletleri'nde çeşitli üniversitelerde dersler ve konferanslar verdi, seminerler düzenledi. Böylece Türkiye'deki tiyatro birikiminin uluslararası akademik çevrelerle buluşmasına da katkıda bulundu.

Özdemir Nutku'nun İzmir Yılları ve Tiyatro Eğitimi

Özdemir Nutku'nun Türkiye tiyatrosundaki en kalıcı kurumsal katkılarından biri İzmir'de ortaya çıktı. 1976 yılında İzmir'e yerleşerek Güzel Sanatlar Fakültesi'nde Tiyatro Bölümü'nü kurdu. Aynı fakültede bir süre dekanlık yaptı. Kurucusu olduğu Sahne ve Görüntü Sanatları Bölümü'nün başkanlığını ise 1981 yılında üstlendi.

Bu girişim, Nutku'nun tiyatroya bakışındaki temel düşünceyi somutlaştırıyordu: Tiyatro yalnızca usta-çırak ilişkisiyle aktarılan bir sahne pratiği değil, eğitimi, araştırması ve kuramsal altyapısı bulunan bir akademik disiplin olarak ele alınmalıydı.

Bu nedenle onun tiyatro tarihindeki yeri, yalnızca sahnelediği oyunlarla ölçülemez. Kurduğu bölüm ve yetişmesine katkıda bulunduğu tiyatro ortamı, onun bıraktığı mirasın önemli bir parçasıdır.

Yönetmen Özdemir Nutku

Özdemir Nutku'nun çalışmaları akademiyle sınırlı kalmadı. Bir tiyatro yönetmeni ve oyun sahneleme hocası olarak da aktif biçimde çalıştı. Tiyatro yönetmeni olarak yüze yakın oyun sahneledi. Bu sayı, onun sahne sanatına yalnızca teorik açıdan yaklaşmadığını; tiyatro düşüncesini doğrudan sahne pratiğiyle sınadığını da gösterir.

1990 yılında İzmir Şehir Tiyatroları'nı kurdu ve genel sanat yönetmenliğine atandı. Böylece yıllarca akademik düzlemde sürdürdüğü tiyatro çalışmalarını, şehir tiyatrosu düzeyinde de kurumsal bir yapıya dönüştürme imkânı buldu.

Özdemir Nutku'nun Belgesel Çalışmaları

Nutku'nun tiyatroya ilişkin ilgisi sahne ve akademiyle sınırlı değildi. Tiyatro tarihinin geniş bir izleyici kitlesine aktarılması amacıyla belgesel çalışmalarına da katkıda bulundu.

Senaryolarını yazdığı iki önemli belgesel TRT'de yayımlandı:

• Muhsin Ertuğrul – iki bölüm, 1989
• Türk Tiyatrosu – on bölüm, 1990

Bu çalışmalar, onun tiyatro tarihine ilişkin birikimini yalnızca akademik çevrelerle sınırlamadan daha geniş bir izleyici kitlesine ulaştırma çabasının da bir parçasıydı.

Dergiler, Kurumlar ve Mesleki Çevresi

Özdemir Nutku, uzun sanat ve akademi yaşamı boyunca çeşitli mesleki ve kültürel kuruluşlarda da görev aldı. Dünya Tiyatro Eğitimi Enstitüsü'nün yönetim kurulu üyeliğini üstlendi. Bunun yanında Tiyatro Yazarları Sendikası (TYS), PEN Yazarlar Derneği, Türk Dil Derneği, Atatürkçü Düşünce Derneği ve Milletlerarası Tiyatro Enstitüsü (ITI) üyesiydi.

Bu üyelikler, onun tiyatroyu yalnızca bireysel bir sanat faaliyeti olarak değil, daha geniş bir kültür ve düşünce dünyasının parçası olarak değerlendirdiğini gösteren çalışma alanlarından biriydi.

Özdemir Nutku'nun Son Yılları

1998 yılında yaş haddinden emekli oldu. Ancak emeklilik, onun akademik ve düşünsel üretimini sona erdirmedi; öğretim üyeliğini sürdürmeye devam etti. Bu durum, Özdemir Nutku'nun tiyatroyla kurduğu ilişkinin bir meslekten daha fazlası olduğunu gösteren önemli ayrıntılardan biridir. Akademik görevleri sona erse bile araştırma, yazma ve öğretme faaliyetleri devam etti.

Ömrünün son yıllarını İzmir'de geçiren Özdemir Nutku, 8 Kasım 2019'da hayatını kaybetti.

Özdemir Nutku'nun Türk Tiyatrosundaki Yeri

Özdemir Nutku'yu yalnızca tiyatro yazarı, yönetmen ya da akademisyen olarak tanımlamak, onun Türkiye tiyatrosundaki gerçek ağırlığını eksik bırakır. Çünkü onun asıl katkısı, bu farklı kimlikleri birbirinden koparmadan sürdürebilmesindeydi. Şiirle başlayan edebiyat ilgisi, tiyatro araştırmalarına; akademik çalışma, tiyatro eğitimine; sahne deneyimi ise yönetmenliğe ve kuramsal düşünceye bağlandı.

Özdemir Nutku'nun asıl mirası, tiyatronun yalnızca sahnede yaşanan bir sanat olmadığını göstermesidir. O, tiyatroyu araştırdı, yazdı, öğretti, yönetti ve kurumsallaştırmaya çalıştı.

1950'lerden itibaren edebiyat dergilerinde yazan genç bir sanatçıdan, Türk tiyatro tarihinin önemli araştırmacılarından ve tiyatro eğitiminin kurucularından birine uzanan bu uzun yolculuk, aynı zamanda Türkiye'de tiyatronun edebi bir ilgiden akademik bir disipline ve kurumsal bir eğitim alanına dönüşmesinin hikâyelerinden biridir.

Özdemir Nutku'nun ardında bıraktığı miras bu nedenle yalnızca kitaplarda, yazılarda veya sahnelenen oyunlarda aranmaz. Onun asıl izlerinden biri, tiyatroyu gelecek kuşaklara aktarılabilir bir bilgi ve eğitim alanı olarak kurma çabasında bulunur.

8 Kasım 2019'da sona eren hayatı, Türkiye tiyatrosu açısından yalnızca bir sanatçının kaybı değildir. Aynı zamanda tiyatro üzerine düşünmeyi, tiyatroyu araştırmayı ve tiyatro eğitimini önemseyen uzun bir kuşağın önemli temsilcilerinden birinin aramızdan ayrılışıdır.

Özdemir Nutku’nun Ödülleri

·         Savaş Oyunu ile 1965 Erlangen Uluslararası Tiyatro Şenliği Reji Birinciliği

·         Meddahlık ve Meddah Hikâyeleri ile 1979 Milli Kültür Vakfı Büyük Edebiyat Ödülü.

Özdemir Nutku’nun Eserleri

Şiir:

·         Eller, Ank., 1950; Üç Nokta, Ank., 1954

·         Bölük Yaşantı, Ank., 1957

·         Bir O Kuşlar, İzmir, 1996

Oyun:

·         Merdiven, Ank.: Değişim, 1962

·         Köprü, Ank.: TDK, 1964

·         Savaş Oyunu, (S. Çağan’la) Ank.: Tiyatro Dergisi Eki, 1968 (Kriegsspiel adıyla Almancaya çeviren Max Frisch, Deutscher Theaterverlag, 1965)

·         Söylev, Ank.: AÜ, 1973. Tiyatro: Tiyatro ve Yazar, Ank.: Gim, 1960

·         The Stagnation and Revival of Verse Drama in England, (doktora tezi) Ank., 1961

·         Modern Tiyatro Akımları I, Ank.: Dost, 1963

·         Oyun Yazarı, İst.: İzlem, 1965

·         Tiyatro Terimleri Sözlüğü, (H. Taner ve M. And’la) Ank.: TDK, 1966

·         Stanislavski’nin Sahneye Koyduğu “Martı”, Ank.: Ankara Üni., 1968

·         Darülbedayi’nin Elli Yılı, Ank.: Ankara Üni., 1969

·         Dünya Tiyatrosu Tarihi I, II, Ank.: Ankara Üni., 1971, 1972

·         IV. Mehmet’in Edirne Şenliği, Ank.: Türk Tarih Kurumu, 1972

·         Tiyatro Yönetmeninin Çalışması, Ank.: Ankara Üni., 1974

·         Türkiye’de Brecht, İst.: Tiyatro 76, 1976

·         Yaşayan Tiyatro, İst.: Çağdaş, 1976

·         Meddahlık ve Meddah Hikâyeleri, Ank.: Türkiye İş Bankası, 1978 (genişletilmiş 2. bas., Ank.: AKM, 1997)

·         Sahne Bilgisi, Ank.: Kültür Bakanlığı, 1980

·         Sahne Bilgisi I, II, Ank.: İzlem, 1982, 1983

·         Dram Sanatı, İzmir: Dokuz Eylül Üni., 1983 (genişletilmiş 3. bas., İst.: Kabalcı, 1998)

·         Gösterim Terimleri Sözlüğü, Ank.: TDK, 1983 (genişletilmiş 2. bas., İst.: İnkılâp, 1998)

·         Uzatmalı Gerçekler, İst.: Remzi, 1986

·         Benden Sonra Tufan Olmasın, (M. Ertuğrul’un anıları; E. Sevinçli ve M. Tuncay’la), İst.: Eczacıbaşı Vakfı, 1989

·         Theatre in Turkey, (S. Şener ve A. Yüksel’le) İst., 1991

·         Zümrüdüankanın Külleri, İst.: Yılmaz, 1991

·         Zeynep’in Tiyatro Kitabı, 2. bas., İst.: Kabalcı, 1992

·         Kor Altındaki Kor, İst.: Kabalcı, 1993

·         Gerçeklerin Düşleri, İst.: Eczacıbaşı Vakfı, 1994

·         Duvardaki Mavi Kuş, İzmir: Güzel Sanatlar Fak., 1994

·         Oyunculuk TarihiI, İst.: YKY, 1995

·         Gecenin Maskesi, İst.: Mitos, 1995

·         Kültür Tarihimizden Manzaralar, İst.: Kabalcı, 1995

·         Oyun-Çocuk-Tiyatro, İst.: Özgür, 1998

·         Atatürk ve Cumhuriyet Tiyatrosu, İst.: Özgür, 1999

·         Yeni Başlayanlar İçin Oyuncunun Çalışması, İst.: Alkım, 2004

·         Duvar Yıkılırken Almanya’da Tiyatro, İst.: Alkım, 2005

·         Bertolt Brecht ve Epik Tiyatro, İst.: Özgür, 2007

·         Shakespare Sözlüğü, İst.: Kabalcı, 2008

Çeviri:

·         Çağdaş Amerikan Şiirleri, (Tarık Dursun K. ile) Ank.: Şairler Yaprağı, 1956

·         Yolculuk Günlüğü (B. Curipeschitz), Ank.: Türk Tarih Kurumu, 1977

·         Göktaşı (F. Dürrenmatt), Ank.: Kültür Bakanlığı, 1979

·         Romeo ve Juliet (W. Shakespeare), İst.: Remzi, 1984

·         Oyuncu: Yönetmenin Elinde Yaratıcı Bir Özne ya da Araç (M. Dietrich), Ank.: Devlet Tiyatroları, 1985

·         Othello (W. Shakespeare), İst.: Remzi, 1985

·         Kral Lear (W. Shakespeare), İst.: Remzi, 1986

·         Yeter ki Sonu İyi Bitsin (W. Shakespeare), İst.: Remzi, 1988

·         Onikinci Gece (W. Shakespeare), İst.: Remzi, 1988

·         Tiyatrocu (T. Bernhard), İzmir: İleri, 1992

·         At (J. Hay), İst.: Kabalcı, 1991; Edirne Günlüğü (J. Covel), Ank.: Kültür Bakanlığı, 1994

·         Weisman ile Kızılyüz (G. Tabori), İst.: Boyut, 1994

·         Bir Casusa Ağıt (G. Tabori), İst.: Boyut, 1994

·         Çizme ve Çorapları (H. Achternbusch), İst.: Boyut, 1994

·         Dram Sanatının Alanı (M. Esslin), İst.: YKY, 1996

·         Sezuan’ın İyi İnsanı (B. Brecht), İst.: Boyut, 1998

·         Simone Machard’ın Hayalleri (B. Brecht), İst.: Boyut, 1998

·         Kafkas Tebeşir Dairesi (B. Brecht), İst.: Boyut, 1998

KAYNAKÇA: Necatigil, İsimler, 275-276; Özkırımlı, TEA, III, 921; “Nutku, Özdemir”, TDEA, VII, 89-90.