Sermet Çağan Kimdir? Hayatı, Edebi Kişiliği ve Eserleri

Sermet Çağan

     Sermet Çağan Kimdir?

Sermet Çağan (10 Nisan 1929, Amasya – 5 Ağustos 1970, İstanbul), Türk tiyatrosunun oyuncu, yönetmen, oyun yazarı ve dekor tasarımcısı kimliklerini bir arada taşıyan sanatçılarından biridir. Gazetecilik de yapan Çağan, tiyatro çalışmalarında sahne pratiği ile araştırmacı yönünü bir araya getirdi. Kısa süren yaşamına karşın farklı tiyatro topluluklarında edindiği deneyimler, gazetecilik yılları ve özellikle Ayak Bacak Fabrikası adlı oyunu, onu Cumhuriyet dönemi Türk tiyatrosunun dikkate değer isimlerinden biri hâline getirdi. Çağan'ın sanat anlayışında toplumsal hayatın gerçekleri önemli bir yer tuttu; insanların yaşadığı yoksulluk ve güçlükleri sahneye taşıyan yaklaşımı, dönemin tiyatro ortamında kendine özgü bir çizgi oluşturdu.

Sermet Çağan'ın Hayatı

10 Nisan 1929'da Amasya'da doğan Sermet Çağan, eğitimini Ankara Maarif Koleji ve İstanbul Robert Kolej'de sürdürdü. Robert Kolej'in Mühendislik Bölümü'nde öğrenim görürken tiyatro çalışmalarına başladı. Mühendislik eğitiminden ayrılmasının ardından tiyatroya daha fazla zaman ayırarak oyunculuk, yönetmenlik ve dekor tasarımı alanlarında çalışmaya yöneldi. Ankara Devlet Tiyatrosu'nda başlayan tiyatro çalışmaları, İstanbul'da Arena Tiyatrosu, Gülriz Sururi-Engin Cezzar Tiyatrosu, Gen-Ar Tiyatrosu ve Küçük Sahne gibi farklı topluluklarda devam etti. Sahne üzerindeki deneyimi arttıkça tiyatronun farklı aşamalarında görev alan Çağan, oyunculuğun yanı sıra yönetmenlik ve dekoratörlük yaparak tiyatro üretiminin çeşitli yönlerini yakından tanıdı.

Çağan'ın mesleki hayatında gazetecilik de önemli bir yer tuttu. Öncü, Vatan ve Dünya gazetelerinde muhabir ve dış politika yazarı olarak çalıştı. Gazetecilik, onun güncel olayları, toplumsal meseleleri ve insanların yaşadığı sorunları yakından takip etmesine imkân verdi. Tiyatro ile gazetecilik arasında kurduğu bağ, ilerleyen yıllarda oyun yazarlığına da yansıdı. Gerçek hayattan beslenen, araştırmaya dayanan ve toplumsal meseleleri sahneye taşıyan tiyatro anlayışının oluşmasında bu deneyimlerin payı oldu. Çağan'ın tiyatroya yaklaşımında sahne, toplumdan kopuk bir sanat alanı olarak değil, hayatın içindeki gerçekliklerin tartışılabildiği bir zemin olarak şekillendi.

Türkiye Öğretmenler Sendikası (TÖS) bünyesinde bir gezici tiyatro kurması da onun tiyatronun toplumla ilişkisine verdiği önemi gösteren çalışmalarından biriydi. TSÖT'nin yöneticiliğini yapan Çağan, tiyatronun farklı çevrelere ulaşmasını amaçlayan bu çalışmanın içinde yer aldı. Böylece tiyatro alanındaki birikimini örgütlenme ve sahne pratiğiyle birleştirdi. Oyunculuk, yönetmenlik, dekor tasarımı, gazetecilik ve tiyatro yöneticiliği gibi farklı deneyimler, Sermet Çağan'ın sanatçı kimliğinin oluşmasında birbirini tamamlayan unsurlar hâline geldi.

Sermet Çağan'ın Edebi Kişiliği

Sermet Çağan'ın edebî kişiliğinin merkezinde Ayak Bacak Fabrikası bulunur. Sanatçının adını geniş bir çevreye duyuran bu oyun, Anamur köylülerinin ağır yoksulluk koşulları nedeniyle fink, yani karatohum, yiyerek kötürüm hâle gelmelerini konu alır. Çağan, bu toplumsal gerçeği tiyatroya aktarırken gazetecilik ve araştırmacılık deneyimlerinden yararlandı. Oyunun ortaya çıkışında Fikret Otyam'ın Gide Gide 9 adlı kitabındaki “Karatohum” röportajı önemli bir kaynak oldu. Böylece gerçek bir olaydan hareket eden Çağan, yaşanan toplumsal sorunu tiyatronun anlatım olanakları içinde ele aldı.

Oyun ilk kez 1964 yılında İstanbul Üniversitesi Gençlik Tiyatrosu'nda, ertesi yıl ise Ankara Sanat Tiyatrosu'nda sahnelendi. Eser, Türkiye'de oyun yazarlığının önemli dönüm noktalarından biri olarak kabul edildi. Çağan'ın oyun yazarlığındaki özgünlüğü, toplumsal bir meseleyi ele alırken tiyatronun dramatik imkânlarından yararlanmasında ve gerçek olaylara dayanan malzemeyi sahne sanatının yapısı içinde değerlendirmesinde ortaya çıktı. Onun tiyatro birikiminde dramatik ve epik tiyatro bilgisi de önemli bir yer tuttu. Bu birikim, gerçek hayattan aldığı malzemeyi doğrudan aktarmak yerine onu tiyatro dili içinde yeniden kurmasına imkân verdi.

Çağan'ın tiyatro anlayışında araştırma ile sahne deneyimi birbirini besleyen iki temel unsur hâline geldi. Gazetecilik yıllarında olayları izleyen, bilgi toplayan ve gerçek hayatın içindeki meselelerle ilgilenen sanatçı, tiyatro çalışmalarında da benzer bir yaklaşım geliştirdi. Bu nedenle Ayak Bacak Fabrikası, onun sanat anlayışının en belirgin örneği olarak öne çıkar. Oyunun toplumsal gerçeklikten hareket etmesi, dönemin Türkiye'sindeki yoksulluk sorununu tiyatro sahnesine taşıması ve bunu dramatik bir yapı içerisinde işlemesi, Sermet Çağan'ın oyun yazarlığındaki yerini belirleyen başlıca özellikler arasında bulunur.

Çağan'ın edebî çalışmalarında radyo oyunları da yer aldı. Yayınlanan üç radyo oyunundan biri Değişim dergisinde yayımlandı. Radyo için de oyunlar hazırlaması, onun tiyatro metninin farklı iletişim ve sahneleme biçimlerine uyarlanabilecek olanaklarını değerlendirdiğini gösterir. Ancak sanatçıya Türk tiyatrosu tarihindeki kalıcı yerini kazandıran eser, özellikle Ayak Bacak Fabrikası oldu. Bu oyun, Sermet Çağan'ın araştırmacı gazetecilik geçmişiyle tiyatro deneyiminin birleştiği noktada ortaya çıkan önemli bir çalışma olarak değerlendirildi.

Sermet Çağan'ın Tiyatro Anlayışı

Sermet Çağan'ın sanat hayatına bakıldığında tiyatronun onun için masa başında üretilen bir edebiyat alanından çok, sahne pratiğiyle birlikte gelişen canlı bir sanat olduğu görülür. Oyunculuk ve yönetmenlik yapması, dekor tasarımıyla ilgilenmesi ve farklı tiyatro topluluklarında çalışması, tiyatronun üretim sürecinin çeşitli aşamalarını deneyimlemesini sağladı. Gazetecilik çalışmaları ise bu sahne deneyimine araştırmacı bir bakış ekledi. Bu iki alanın kesişmesi, onun özellikle toplumsal gerçeklikten beslenen oyun yazarlığını biçimlendirdi.

Sermet Çağan'ın tiyatroya getirdiği asıl değer, insanın ve toplumun gerçek sorunlarını sahnenin konusu hâline getirmesinde ortaya çıktı. Ayak Bacak Fabrikası bunun en belirgin örneğidir. Anamur'daki yoksulluk ve karatohum meselesinden hareket eden oyun, gerçek bir toplumsal olayın tiyatro aracılığıyla daha geniş bir izleyici kitlesine ulaşmasını sağladı. Çağan'ın gazetecilikten gelen araştırmacı tavrı ile tiyatro alanındaki deneyimi burada birleşti ve ortaya döneminin toplumsal meseleleriyle doğrudan ilişki kuran bir oyun çıktı.

Sermet Çağan'ın Ölümü

Sermet Çağan, 5 Ağustos 1970'te İstanbul'da, 41 yaşındayken hayatını kaybetti. Ölümü, İstanbul Sanat Tiyatrosu'nda Ayak Bacak Fabrikası'nın provaları sürerken gerçekleşti. Provalar sırasında geçirdiği kalp krizi sonucunda yaşamını yitiren Çağan'ın ölümü, henüz üretmeye devam ettiği bir dönemde gelen erken bir kayıp oldu.

Sermet Çağan'ın geride bıraktığı tiyatro mirasının merkezinde Ayak Bacak Fabrikası yer alır. Ancak onun sanatçı kimliği, bu oyunun yazarlığından daha geniş bir çalışma alanına dayanır. Oyunculuk, yönetmenlik, dekor tasarımı, gazetecilik, araştırmacılık ve tiyatro yöneticiliği, Çağan'ın kısa yaşamında bir araya gelen uğraşlardı. 1970 yılında hayatını kaybettiğinde Türk tiyatrosu, toplumsal gerçeklikten beslenen ve sahne sanatının farklı imkânlarını birlikte değerlendiren özgün bir sanatçısını kaybetti.

Sermet Çağan’ın Ödülleri

·         1957 Schiller Ödülü (Almanya)

·         “Ayak Bacak Fabrikası” ile 1964 Uluslararası Erlangen Şenliği Ödülü (dördüncülük)

·         1965 Basın -İş Sendikası En İyi Oyun Yazarı Ödülü

·         1967 Nancy Şenliği Ödülü (birincilik)

·         “Polis - ler” (Mrozek) ile 1968 Asaf Çiyiltepe Ödülü.

Sermet Çağan’ın Eserleri

Oyun:

·         Ayak Bacak Fabrikası, İst.: İzlem, 1965 (Fransızcaya çev. T. Saraç -R. Giraud, Fabrique Orthopedique, 1968)

·         “Öyle Bir Oyun”, Değişim, S. 11 (1962)

·         Bütün Oyunları I, İst.: Mitos Boyut, 1993

Çeviri:

·         Taşralı (R. C. Dyer), 1964

·         Anarşizm (D. C. Bendit), 1969.

KAYNAKÇA: Necatgil, İsimler, 109 -100; Özkırım - lı, TEA, II, 307; “Çağar, Sermet”, TDEA, II, 98; Necatigil, Eserler, 41; Karaailoğlu, 143; Özkırımlı, TEA, I, 159.