Ferit Öngören Kimdir? Hayatı, Edebi Kişiliği ve Eserlerş

 

Ferit Öngören

       Ferit Öngören Kimdir?

Ferit Öngören (1932, Hacıkan köyü / Bismil / Diyarbakır – 8 Haziran 2010, İstanbul), hukukçu, gazeteci, yazar ve karikatüristtir. Şair Veysel Öngören’in ağabeyi, oyun yazarı Vasıf Öngören’in kardeşi olan Ferit Öngören, Cumhuriyet dönemi kültür hayatında şiir, gazetecilik, dergicilik ve karikatür alanlarında çalışmalar yürüttü. Hukuk eğitimi aldıktan sonra bir süre avukatlık yapan Öngören, gençlik yıllarından itibaren yayın dünyasının içinde yer aldı; dergi çıkardı, gazete ve dergilerde yazdı, karikatür çizdi ve edebiyat üzerine eleştiri, deneme ve incelemeler kaleme aldı.

Ferit Öngören’in Hayatı

Ferit Öngören, Cemile Hanım ile madenci Bedrettin Öngören’in oğlu olarak 1932 yılında Diyarbakır’ın Bismil ilçesine bağlı Hacıkan köyünde doğdu. Edebiyat ve sanatla ilişkisi, içinde yetiştiği aile ortamıyla da anlam kazandı. Ağabeyi Veysel Öngören şiirleriyle, kardeşi Vasıf Öngören ise tiyatro eserleriyle tanındı. Üç kardeşin farklı sanat alanlarında ortaya koyduğu çalışmalar, Öngören ailesini Cumhuriyet dönemi kültür hayatının dikkat çeken ailelerinden biri hâline getirdi.

Öngören, 1954 yılında Afyon Lisesi’ni, 1958’de ise İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi’ni bitirdi. Mezuniyetinin ardından bir süre avukatlık yaptı. Hukuk eğitimi meslek hayatının temelini oluştururken edebiyata ve yayıncılığa duyduğu ilgi daha erken yıllarda kendisini göstermişti. 1950’de Tavşanlı’da Filiz dergisini çıkarması, onun henüz gençlik döneminde dergicilik faaliyetlerine başladığını gösterir. Bu girişim, ilerleyen yıllarda sürdüreceği yayıncılık çalışmalarının ilk adımlarından biri oldu.

Dergi yayımlama faaliyetlerini sonraki yıllarda da sürdüren Öngören, Yeni a dergisini çıkardı. Dergi, 1972-1974 yılları arasında yayımlandı ve toplam 27 sayı çıktı. Bunun yanında DİSK’e bağlı Lastik-İş sendikasının yayın organı olan Lastik-İş gazetesini de çıkardı. Yayıncılık çalışmaları aracılığıyla dönemin basın ve kültür ortamıyla yakın ilişki kuran Öngören, gazetecilik faaliyetlerini de uzun yıllar devam ettirdi.

Gün gazetesinde masal ve halk öykülerini resimledi; Dolmuş ve Yön dergilerinde çizdi, Gırgır dergisinin yayımına katkıda bulundu. 1970 yılından itibaren Günaydın, Sabah ve Bugün gazetelerinde çalışarak gazetecilik alanındaki faaliyetlerini sürdürdü. Bu gazetelerde “Selam” başlıklı günlük yazılar yazdı. Böylece yazarlık ve çizgi çalışmaları, farklı yayın organlarında düzenli biçimde devam etti.

Ferit Öngören ve Karikatür

Karikatür, Ferit Öngören’in sanat hayatındaki önemli çalışma alanlarından biriydi. Gazete ve dergilerde yaptığı çizimlerin yanı sıra kitaplara da görsel katkılar sundu. Karikatür sanatının örgütlenmesi konusunda da aktif görev alan Öngören, 1969’da Karikatürcüler Derneği’nin kurucuları arasında yer aldı. 1974 yılında derneğin başkanlığına seçilmesi, bu alandaki çalışmalarının kurumsal bir boyut kazandığını gösterdi.

Öngören’in çizgi dünyası ile edebiyat arasındaki ilişki, özellikle başka yazarların kitaplarına yaptığı katkılarda da görüldü. Edip Cansever’in Petrol (1959), Halûk Akgün’ün Türküleri Dinlerken ve Orhan Kemal’in İstanbul’dan Çizgiler (1971) adlı kitaplarına çizimleriyle katkıda bulundu. Masal ve halk öykülerinden edebiyat kitaplarına kadar uzanan bu çalışmalar, çizginin onun sanat anlayışındaki yerini ortaya koydu.

Ferit Öngören’in Hakkında Açılan Dava

Ferit Öngören’in sanat hayatında dönemin yayıncılık ortamının hukuki ve siyasal koşullarını doğrudan yaşadığı bir olay da 1963 yılında meydana geldi. John Steinbeck’in Bitmeyen Kavga adlı romanının Ağaoğlu Yayınları tarafından yayımlanan baskısına yaptığı kapak resmi nedeniyle hakkında Türk Ceza Kanunu’nun 142. maddesi kapsamında dava açıldı. Öngören, bu davanın sonucunda aklandı.

Bu olay, onun yalnızca sanat üretimiyle değil, dönemin yayıncılık dünyasının karşılaştığı hukuki koşullarla da doğrudan temas ettiğini gösteren önemli bir ayrıntıdır. Kitap kapağı için hazırlanan bir çizimin dava konusu olması, 1960’lı yılların kültür ve yayın ortamında sanatçıların karşılaşabildiği sınırları da ortaya koyuyordu.

Ferit Öngören’in Edebi Kişiliği

Ferit Öngören’in edebiyatla ilişkisi özellikle şiir ve edebiyat üzerine yazdığı metinlerde belirginleşti. Filiz, a, Yeni a, Yeditepe, Yelken, Ataç, Köprü, Soyut, Değişim ve Şiir Sanatı dergilerinde şiirleri yayımlandı. Şiirin yanında şiir ve öykü üzerine eleştiri, deneme ve inceleme yazıları kaleme aldı. Böylece edebiyat dünyasına yalnızca şiirleriyle katılmadı; dönemin şiir ve öykü anlayışını izleyen, bu alanlar üzerine düşünen ve düşüncelerini yazıya aktaran bir edebiyat insanı olarak da çalıştı.

Öngören’in edebiyat araştırmaları arasında Anadolu şiirini başlangıcından günümüze kadar ele alan incelemesi özel bir yere sahiptir. Bu çalışmanın bir bölümü Soyut dergisinde yayımlandı. Anadolu şiirinin gelişimine duyduğu ilgi, onun edebiyatı yalnızca kendi döneminin ürünleri üzerinden takip etmediğini, şiirin geçmişten bugüne uzanan gelişimini anlamaya yönelik bir araştırma çabası içinde olduğunu gösterdi.

Ferit Öngören’in Edebiyata ve Çizgi Sanatına Katkıları

Öngören’in edebiyatla çizgi sanatını bir arada sürdürmesi, çalışmalarının ayırt edici yönlerinden biri oldu. Edip Cansever’in Petrol (1959), Halûk Akgün’ün Türküleri Dinlerken ve Orhan Kemal’in İstanbul’dan Çizgiler (1971) kitaplarına yaptığı çizimler, edebiyat eserleriyle görsel anlatım arasında kurduğu ilişkinin somut örnekleridir. Gazete ve dergilerdeki çizimleriyle birlikte değerlendirildiğinde, Öngören’in çizgiyi bağımsız bir sanat alanı olarak ele aldığı ve aynı zamanda edebiyatın anlatım dünyasıyla buluşturduğu görülür.

Ferit Öngören, 8 Haziran 2010’da İstanbul’da hayatını kaybetti. Ardında şiirleri, edebiyat üzerine yazıları, gazetecilik çalışmaları ve çizimleriyle yazı ile çizginin bir arada yürüdüğü çok yönlü bir sanat anlayışının izlerini bıraktı. Hukuk eğitimiyle başlayan meslek hayatı, onu dergicilikten gazeteciliğe, şiirden edebiyat incelemelerine ve karikatür sanatına uzanan geniş bir çalışma alanına taşıdı. Bu yönleriyle Ferit Öngören, kendi döneminin kültür ortamında farklı üretim biçimlerini aynı hayat içinde buluşturan isimlerden biri olarak hatırlanmayı hak eder.

Ferit Öngören’in Eserleri

Derleme:

·         Mizah Hikâyeleri Antolojisi, İst.: Gar, 1959

·         50 Yılın Türk Mizah ve Karikatürü, (S. Balcıoğlu ile) İst.: Türkiye İş Bankası, 1973

·         Cumhuriyet’in 60. Yılında Türk Mizahı ve Hicvi, Ank.: Türkiye İş Bankası, 1983

·         Cumhuriyet’in 75. Yılında Türk Mizahı ve Hicvi, Ank.: Türkiye İş Bankası, 1998

İnceleme:

·         CHP Ne Olacak?, İst.: Martı, 1960

Çocuk:

·         Tahir ile Zühre, İst.: YGS, 2003

·         Ferhat ile Şirin, İst.: YGS, 2003

·         Gemici Sinbad, İst.: YGS, 2003

KAYNAKÇA: Necatigil, İsimler, 290; Özkırımlı, TEA, IV, 961; “Öngören, Ferit”, TDEA, VII, 192; Kurdakul, Sözlük, 480; Karaalioğlu, 423.