Kemal Bilbaşar Kimdir? Hayatı, Edebi Kişiliği ve Eserleri

Kemal Bilbaşar

  Kemal Bilbaşar Kimdir?

Anadolu’nun Epik Hafızası: Kemal Bilbaşar ve Memleket Hikâyeciliğinde Devrim

Bir coğrafyayı anlatmak, yalnızca onun dağını, taşını, köyünü tasvir etmek demek değildir; o coğrafyanın insanının ruhundaki kırılmaları, tarihsel sancıları ve sosyolojik dip dalgaları yakalayabilmektir. Türk edebiyatının toplumcu gerçekçi damarında, propaganda dilinin sığlığına düşmeden estetik bir dünya kurabilmiş yazarlardan biridir Kemal Bilbaşar. Yazar,  tam da bu çizginin üzerinde, Anadolu’nun epik ve trajik hafızasını kağıda döken anıtsal bir figür olarak durur.

Refik Halit Karay ile başlayan memleket hikâyeciliğini, sert bir taşra realizmi ve ince bir hicivle birleştiren Bilbaşar, edebiyat tarihimizde köprü oluşturan bir edebi dehadır. Onun kalemi bu toprakların köklü trajedilerine ve sınıfsal çatışmalarına tutulmuş derin bir aynadır.

Kemal Bilbaşar’ın Hayatı

Mektepten Memlekete: Bir Tarih Öğretmeninin Gözlem Gücü

1910 yılında Çanakkale’de, bir polis komiserinin oğlu olarak dünyaya gelen Kemal Bilbaşar’ın hayatı, Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş sancıları ve dönüşüm yıllarıyla paralellik gösterir. Hadımköy İlkokulu (1924) ve Edirne Öğretmen Okulu’nu (1929) bitirdikten sonra, Trakya’nın küçük kasabalarında ilkokul öğretmenliği yaparak halkın nabzını ilk elden tutmaya başlar.

Gazi Eğitim Enstitüsü Tarih-Coğrafya Bölümü’nden 1935 yılında mezun olması, onun edebi vizyonuna hayati bir nitelik kazandırdı. O artık sadece bir gözlemci değil; olayları rasyonel, coğrafi ve tarihsel neden-sonuç ilişkileriyle analiz edebilen bir entelektüeldi.

1937’den emekli olduğu 1961 yılına kadar İzmir Karataş Ortaokulu’nda sürdürdüğü tarih öğretmenliği, ona taşranın, küçük kent insanının, eşraf ve memur ilişkilerinin röntgenini çekme fırsatı verdi. Bu dönemde hazırladığı tarih, coğrafya ve yurttaşlık bilgisi ders kitapları ise onun halkı ve gençliği eğitme misyonunun entelektüel birer parçasıydı.

Dergilerden Yükselen Ses: Taşranın ve Değişimin Hikâyecisi

Kemal Bilbaşar’ın edebiyat dünyasında parlaması, İzmir’de Cahit Tanyol ile birlikte çıkardıkları Aramak (1939-40) dergisiyle olur. İlk öyküsü “Kaza yahut Çumacı Hazan” 1938’de Kültür dergisinde yayımlandığında, edebiyat dünyası müthiş bir gözlem gücüyle tanışmıştır. Yazın hayatı boyunca Yurt ve Dünya, Adımlar, Yürüyüş, Yığın, Yeditepe, Türk Dili ve Yazko Edebiyat gibi dönemin entelektüel mutfaklarında ürünlerini sergilemeye devam etti.

Onun öykücülüğü, Türkiye'nin modernleşme ve siyaset tarihinin de bir özeti gibidir:

• 1938 - 1941 Dönemi (Tek Parti Yılları): İlk iki kitabındaki öykülerde taşra kasabalarının tüccar, eşraf, memur ve sıradan insan ilişkilerine odaklandı. Siyasi yapının yereldeki yansımalarını inceledi.
• 1942 - 1948 Dönemi (Savaş ve Geçiş Yılları): Öykücülüğünün en verimli dönemi kabul edilen bu yıllarda, II. Dünya Savaşı’nın yarattığı derin ekonomik/psikolojik bunalımları, çok partili hayata geçişin sancılarını ve sınıfsal farklılaşmanın orta sınıf üzerindeki yıkıcı etkilerini işledi.

Bilbaşar’ın erken dönem öykülerinde olaylar ve karakterler arasında muazzam bir doğallık vardır. Ancak bu dönemde dil, kahramanların iç dünyasını bütünüyle yansıtmaktan yer yer uzak kalmış; diyaloglardaki tekdüzelik edebi deyiş güzelliklerini sınırlamıştır. Fakat yazar, bu dilsel tıkanıklığı ilerleyen yıllarda halk anlatılarının pınarlarından beslenerek aşacaktır.

Kemal Bilbaşar’ın Edebi Kişiliği

Psikolojik Yabancılaşmadan Masalsı Epiklere: Romanlarındaki Dönüşüm

Kemal Bilbaşar, sadece bir köy veya kasaba yazarı değildir; o, insan ruhunun karanlık dehlizlerine de ilk girenlerdendir. 1942'de Tasvir gazetesinde tefrika edilen Etrafımızdaki Duvar romanının ardından gelen Denizin Çağırışı, Türk edebiyatı için bir milattır.

Denizin Çağırışı: İlk Psikolojik Yabancılaşma

Çevresiyle uyum sağlayamayan bir öğretmenin iç dünyasını anlatan bu eser, Türk romanında psikolojik yabancılaşmanın ilk örneği kabul edilir. Büyük usta Behçet Necatigil bu roman için şu çarpıcı tespiti yapar:

"Yer yer Dostoyevski tiplerini ve Knut Hamsun’un Açlık romanının kahramanını hatırlatan grotesk ve hasta bir kişiliğin anatomisidir."

Kasabadan Doğu'nun Dramına Edebi Zirve

1961 tarihli Ay Tutulduğu Gece romanında yönünü yeniden toplumsal çatışmalara çeviren yazar; balıkçılar, köylüler ve küçük üreticiler ile ağa/eşraf kesimi arasındaki amansız çıkar kavgalarını rasyonel bir düzlemde ele alır.

Ancak Bilbaşar'ı kitlelere tanıtan ve Türk edebiyatının klasikleri arasına girmesini sağlayan asıl başarı, Doğu Anadolu insanının makûs talihini ve ağalık düzenini anlattığı Cemo ve Memo nehir romanlarıdır.

• Cemo: Yöre insanını, katı töreleri ve doğa-insan mücadelesini, halk hikâyelerinden ilham alan muazzam bir dil örgüsü ve masalsı bir atmosferle sunar.
• Memo: Belgesel bir gerçekçiliğe dayanır. Yazarın kendi ifadesiyle; "Çağımıza yakışır bir sosyal düzen ve yaşayışa kavuşturulamamış olan Doğu Anadolu’nun 1925-38 arasındaki trajik serüvenini ve Dersim olaylarını" tarihi bir dürüstlükle kayda geçirir.

Son Dönem Eserleri ve Tarihsel Yüzleşme

Yazar, nehir romanlarının ardından Bedoş ile işgal ve Mütareke yıllarına, Cumhuriyet’in ilk kuşağının ideallerine mercek tutar. Son romanı Zühre Ninem'de ise yüzünü 1900’lerin başındaki çalkantılı Rumeli topraklarına döner. Bu son dönem eserlerinde yazar, konuşma dilini, geleneksel halk hikâyeciliğini ve halk şiirinin ritmini arkasına alarak karakterlerine kusursuz bir inandırıcılık kazandırmıştır.

Kemal Bilbaşar’ın Edebi Mirası ve Sonuç

21 Ocak 1983’te İstanbul’da aramızdan ayrılan Kemal Bilbaşar, geride kuru kurgular değil, Türkiye’nin sosyolojik dönüşüm haritasını bıraktı. Doğan Hızlan’ın da belirttiği gibi; "Bilbaşar’ın kitapları, kasaba olgusunun değerlendirilmesinde edebiyat ve toplumbilim açısından paha biçilmez belgeler taşır."

Onun yarattığı karakterlerin canlılığı ve hikâyelerinin görsel gücü sinemanın da gözünden kaçmamıştır. Yönetmen Atıf Yılmaz, yazarın bazı öykülerini 1957 yılında “Gelinin Muradı” adıyla, edebiyat dünyasını sarsan ünlü romanı Cemo’yu ise 1972 yılında beyaz perdeye aktararak bu ölümsüz mirası sinema tarihine de kazımıştır.

Kemal Bilbaşar; halkın dilini, tarihin gerçekliğini ve insanın evrensel trajedisini edebiyatın imbiğinden geçirerek bu topraklara ait epik bir anlatı kurmayı başarmış kıdemli bir kalemdir. Sadece geçmişin değil, bugünün Türkiye'sini anlamak isteyenlerin de yolları mutlaka onun bu paha biçilmez arşiviyle kesişmelidir.

Kemal Bilbaşar’ın Ödülleri

·         Cemo ile 1967 TDK Roman Ödülü

·         Yeşil Gölge ile 1968 May Roman Ödülü

Kemal Bilbaşar’ın Eserleri

Öykü:

·         Anadolu’dan Hikâyeler, İst.: Remzi, 1939

·         Cevizli Bahçe, İzmir: Yeniyol, 1941

·         Pazarlık, 1944

·         Pembe Kurt, İst.: Yeditepe, 1953

·         Köyden Kentten (Üç Buutlu Hikâyeler), İzmir: Kovan, 1961

·         Irgatların Öfkesi, İst.: Tekin, 1971

Roman:

·         Denizin Çağırışı, Ank.: Yurt ve Dünya, 1943

·         Ay Tutulduğu Gece, İzmir: Kovan 1961

·         Cemo, İst.: Evren, 1966

·         Memo, 2 c., İst.: Tekin, 1970-71

·         Yeşil Gölge, İst.: May, 1970

·         Başka Olur Ağaların Düğünü, İst.: Tekin, 1972

·         Kölelik Dönemeci, İst.: Tekin, 1977

·         Bedoş, İst.: Yazko, 1980

·         Zühre Ninem, İst.: Yazko, 1981

Çocuk Kitabı:

·         Yonca Kız, İst.: Milliyet, 1971

·         Kurbağa Çiftliği, İst.: Okan, 1976

Diğer:

·         Medeniyetin Doğuş ve Yayılışlarında Türklerin Rolü, İst.: Burhaneddin Mtb., 1935

Çeviri:

·         Gölgedeki Zorbalar (F. Harper), İst.: Tekin, 1973.

KAYNAKÇA: Necatigil, İsimler, 89; Kurdakul, Cumhuriyet, 112-115; Karaalioğlu, 116; A. Uçman, “Bilbaşar, Kemal”, TDEA, I, 428-429; Necatigil, Eserler, 40, 94-96, 117-118, 270, 304-305, 407-408; Alangu, Hikâye ve Roman, II, 273; K. Ertop, “Anıdan Romana”, Milliyet Sanat, S. 34 (15 Ekim 1981); A.. Benk, “Kemal Bilbaşar’ın Bir Öyküsü Üstüne”, Çağdaş Eleştiri, S. 1 (Mart 1982); Özgüç, I, 118, 459.