Necati Cumalı Kimdir? Hayatı, Edebi Kişiliği ve Eserleri

 

Necati Cumalı

Necati Cumalı Kimdir?

Ege’nin ve İnsanın Bitmeyen Baharı: Necati Cumalı

Edebiyat tarihimizin en velut, en çok yönlü kalemlerinden biri olan Necati Cumalı, sadece bir şair, romancı ya da oyun yazarı değildi. O, Yaşar Kemal’in hafızalara kazınan o zarif tarifiyle "Yaşlanmaz Şair Çocuk" idi. Doğduğu Balkan coğrafyasından taşıdığı hüzünle Ege’nin zeytinliklerinde, tütün tarlalarında filizlenen yaşam sevincini harmanlayan Cumalı; Türkçenin en duru, en aydınlık yüzü olarak geçti Türk edebiyat tarihine.

13 Ocak 1921’de Florina’da (Yunanistan) başlayan ve 10 Ocak 2001’de İstanbul’da noktalanan seksen yıllık bu ömür, Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatının da adeta canlı bir arşivi niteliğindedir.

Necati Cumalı’nın Hayatı

Urla’dan Hukuk Kürsülerine: Bir Ömrün Şekillenişi

Necati Cumalı’nın çocukluğu ve gençliği, onun edebi coğrafyasının sınırlarını çizer. Mübadele rüzgarlarıyla gelip sığındıkları İzmir ve Urla, onun ruhunda silinmez izler bırakır. Eğitim hayatı bu topraklarda mayalanır:

• İlk Adımlar: Urla Şehit Cemal İlkokulu (1931-32)
• Ortaöğrenim: İzmir Erkek Muallim Mektebi orta kısmı (1935) ve İzmir Atatürk Lisesi (1938)
• Hukuk Eğitimi: İstanbul Hukuk Fakültesi’nde başlayan yükseköğrenim macerası, Ankara Hukuk Fakültesi’nden mezuniyetle (1939) taçlanır.

Vatan görevini Çanakkale ve Ezine’de yedek subay olarak (1944) tamamladıktan sonra, Ankara’da devletin kültür çarklarının merkezinde yer alır. Milli Eğitim Bakanlığı Yayın Müdürlüğü ve Güzel Sanatlar Genel Müdürlüğü’ndeki memuriyet yılları (1945-49), onun entelektüel birikimini derinleştirir.

Ancak Cumalı için asıl kırılma noktası, 1950-57 yılları arasında İzmir ve Urla’da yürüttüğü serbest avukatlık dönemi olacaktır. Mahkeme salonlarına yansıyan insan dramları, tozlu dava dosyaları ve köylülerin hak arayışları, ileride Türk edebiyatının başyapıtlarına dönüşecek ham maddeyi hazırlar.

Daha sonra Paris Basın Ataşeliği memurluğu (1957-58) ve İstanbul Radyosu redaktörlüğü (1959-63) gibi görevlerde bulunan Cumalı, hayatının son döneminde yakalandığı karaciğer kanserine yenik düşerek aramızdan ayrılmış ve Zincirlikuyu Mezarlığı’nda ebedi istirahatgahına çekilmiştir.

Necati Cumalı’nın Edebi Kişiliği

Yaşama Sevinci ve Toplumsal Gerçekçilik

Necati Cumalı, 1939 yılından itibaren Ocak, Varlık, Servetifünun-Uyanış, Küllük, Yeditepe gibi dönemin en prestijli dergilerinde ve Ulus, Dünya gibi gazetelerde görünmeye başlar. 1980 sonrasında ise 2000’e Doğru dergisinin yazı kurulunda yer alarak dinamizmini hiç kaybetmediğini kanıtlar.

"Onun şiirlerinde 'sevmek, sevilmek, sevinmek, sevişmek' gibi kelimeler birer sözcük olmanın ötesinde, dünyaya ve insana duyulan sarsılmaz bir bağlılığın manifestosudur."

Şiirde 1940 Kuşağının Aydınlık Yüzü

Cumalı, Garip Akımı’nın getirdiği yalınlığı kendi süzgecinden geçirerek açık, duru ve sağlam bir Türkçe inşa eder. Süssüz, edebi sanat kaygısından uzak ama bir o kadar derinlikli olan bu şiirlerde; aşk, kadın, özlem ve manevi değerlerin çöküşü karşısındaki yalnız insan anlatılır. O, merhametsizleşen dünyaya karşı her zaman "iyimsermiş bir üslubun" ve tatlı bir yaşama sevincinin savunucusu olmuştur.

Tiyatroda Ulusal Bilincin ve İnsanın Sesi

Oyun yazarlığında temel dayanağı Atatürkçü, çağdaş, laik ve hümanist bir toplum yapısıdır. Türk tiyatrosuna yerli, canlı ve kanlı karakterler kazandırmıştır. Toplumun ve sıradan insanın aksayan yönlerini eleştirirken amacı yıkmak değil, "ideali sezdirmek" ve insanın karanlıkta kalan karmaşık yapısına ışık tutmaktır.

Avukatlık Dosyalarından Edebiyat Klasiklerine

Necati Cumalı’nın düzyazı serüveni keskin bir dönemeçle ikiye ayrılır. İlk öykülerinde Sait Faik etkisindeki "benöyküsel" anlatımla, olaylara adeta şiirli bir perdenin arkasından bakan genç bir aşık vardır.

Ancak 1959 yılından sonra avukatlık yıllarının birikimi sahneye çıkar:

• Doğa ve Yasa Çatışması: Urla ve çevresindeki kasaba hayatı, geleneksel yaşam biçimiyle yazılı yasalar arasındaki amansız çatışma yalın bir dille öyküleşir.
• İçgüdü ve Sosyal Değerler: Freudcu öğretiyi kendi saha gözlemleriyle destekleyen yazar, cinselliği ve erotizmi hiçbir zaman bayağılaştırmadan, hayatın merkezindeki cinsel içgüdülerin sosyal değerlerle çatışması ekseninde ele alır.

Beyaz Perdede Bir Cumalı Estetiği

Cumalı’nın yarattığı karakterlerin canlılığı ve sahnelerinin görsel gücü, Türk sinemasının usta yönetmenlerinin de gözünden kaçmamıştır. Eserleri, sinemamızın kült yapımları arasında yerini almıştır:

Eser / Öykü Adı	Sinema Uyarlaması	Yönetmen(ler) / Yıl
Boş Beşik	Boş Beşik	B. Gelenbevi (1952) / O. Elmas (1969)
Tütün Zamanı	Tütün Zamanı	O. M. Arıburnu (1959)
Susuz Yaz	Susuz Yaz	M. Erksan (1963) (Berlin Altın Ayı Ödüllü) / Y. Duru (1973)
Makedonya 1900	Dila Hanım	O. Aksoy (1976)
Derya Gülü	Derya Gülü	S. Duru (1979)
Mine	Mine	A. Yılmaz (1982)
Öç	Tutku	F. Tuna (1984)
Vasfiye	Adı Vasfiye	A. Yılmaz (1985)
Bir Sabah Gülerek Uyan	Dul Bir Kadın	A. Yılmaz (1985)
Uzun Bir Gece	Uzun Bir Gece	S. Duru (1988)

Necati Cumalı, ardında bıraktığı onlarca çeviri eser, yurt dışında sahnelenen oyunlar ve evrensel bir insani özle yoğrulmuş külliyatıyla, edebiyatımızın hiçbir zaman esmeyecek, hep taze kalacak Ege rüzgarıdır.

Sonuç

Necati Cumalı, edebiyatın hemen her alanında eser üretirken aslında tek bir büyük eserin peşindeydi: İnsanın kalbi ve toprağın adaleti.

O, adliye koridorlarında tütün işçisinin hakkını arayan bir avukatın gözü pekliği ile bir çocuğun masumiyetini aynı potada eritebilmiş nadir şahsiyetlerdendi. Onun duru Türkçesiyle yazdığı satırlar, bugün hâlâ sinemamızın vizöründe, tiyatromuzun sahnelerinde ve Ege’nin rüzgârlı zeytinliklerinde yankılanmaya devam ediyor.

Edebiyat tarihimizin bu "yaşlanmaz" kalemi, aramızdan ayrılsa da zamana karşı direnen aydınlık, umutlu ve insancıl duruşuyla her dönemde yeniden keşfedilmeyi bekleyen bir vaha olarak kalacaktır.

Necati Cumalı’nın Ödülleri

·         Yağmurlu Deniz ile 1968’de TDK Şiir Ödülü

·         Tufandan Önce ile 1984 Yeditepe Şiir Armağanı

·         Değişik Göz ile 1957’de ve Makedonya 1900 ile 1977’de Sait Faik Hikâye Armağanı

·         İş Karar Vermekte ile 1957 Basın Yayın Genel Müdürlüğü Kısa Radyo Oyunu Yarışması ikincilik ödülü

·         Yaralı Geyik ile 1978 Muhsin Ertuğrul Oyun Ödülü

·         Dün Neredeydiniz ile 1981 Kültür Bakanlığı Tiyatro Ödülü

·         Viran Dağlar ile 1995 Yunus Nadi Roman Ödülü ve 1995 Orhan Kemal Roman Ödülü.

Necati Cumalı’nın Eserleri

Şiir:

·         Kızılçullu Yolu, İst.: ABC, 1943

·         Harbe Gidenin Şarkıları, İst.: Marmara Kitabevi, 1945

·         Mayıs Ayı Notları, İst.: Milli Mecmua B., 1947

·         Güzel Aydınlık, İst.: Varlık, 1951

·         Denizin İlk Yükselişi, (ilk üç kitabının eklerle yeniden basımı) İst.: Yenilik, 1954

·         İmbatla Gelen, İst.: Yeditepe, 1955

·         Güneş Çizgisi, İst.: Varlık, 1957

·         Yağmurlu Deniz, (son iki kitabın eklerle yeniden basımı) İst.: Varlık, 1968

·         Başaklar Gebe, Ank.: Bilgi, 1970

·         Ceylan Ağıdı, İst.: Sander, 1974

·         Aç Güneş, İst.: Karacan, 1980

·         Bozkırda Bir Atlı, İst.: Yazko, 1981

·         Yarasın Beyler, 1982

·         Bütün Şiirleri I (Tufandan Önce, Bozkırda Bir Atlı, Aç Güneş, Huri ile Süleyman), 1983

·         Aşklar ve Yalnızlıklar/Toplu Şiirler I, İst.: Can, 1985

·         Kısmeti Kapalı Gençlik/Toplu Şiirler II, İst.: Can, 1986

Öykü:

·         Yalnız Kadın, İst.: Varlık, 1955

·         Değişik Gözle, İst.: Varlık, 1956

·         Susuz Yaz, İst.: Ataç, 1962

·         Ay Büyürken Uyuyamam, İst.: İmbat, 1969

·         Makedonya 1900, İst.: Altın Kitaplar, 1976 (sonradan Dilâ Hanım adıyla, 1978)

·         Kente İnen Kaplanlar, İst.: Sander, 1976

·         Revizyonist, İst.: Tekin, 1979

·         Yakub’un Koyunları, İst.: Tekin, 1979

·         Aylı Bıçak, İst.: Tekin, 1981 (yb Uzun Bir Gece, İst.: Can, 1991)

Oyun:

·         Boş Beşik, İzmir: Halkevi, 1949

·         Mine, İst.: Varlık, 1959

·         Nalınlar, İst.: Kent, 1962

·         Derya Gülü, İst.: Kent, 1963

·         Oyunlar I (Boş Beşik, Ezik Otlar, Vur Emri), İst.: İmbat, 1969

·         Oyunlar II (Susuz Yaz, Tehlikeli Güvercin, Yeni Çıkan Şarkılar ya da Juliette), İst.: İmbat, 1969

·         Oyunlar III (Nalınlar, Masalar, Kaynana Ciğeri), İst.: İmbat, 1969

·         Oyunlar IV (Derya Gülü, Aşk Duvarı, Zorla İspanyol), İst.: İmbat, 1969

·         Oyunlar V (Gömü, Bakanı Bekliyoruz, Kristof Kolomb’un Yumurtası), İst.: İmbat, 1973

·         Oyunlar VI (Mine, Yürüyen Geceyi Dinle, İş Karar Vermekte), İst.: İmbat, 1977

·         Yaralı Geyik, 1981

·         Dün Neredeydiniz, 1983

·         Bir Sabah Gülerek Uyan, 1985

·         Vatan Diye Diye, İst.: İnkılap, 1990

·         Devetabanı, Ank.: Kültür Bakanlığı, 1992

·         Bağımsızlık ya da Ölüm, Ank.: Kültür Bakanlığı, 1993

Roman:

·         Tütün Zamanı, İst.: Remzi, 1959 (yb Zeliş, İst.: Cem, 1971)

·         Yağmurlar ve Topraklar, İst.: Cem, 1973

·         Acı Tütün, İst.: Cem, 1974

·         Aşk da Gezer, İst.: Sander, 1975

·         Uç Minik Serçem, Ank.: Bilgi, 1990

·         Viran Dağlar, İst.: Çağdaş, 1994

Deneme:

·         Niçin Aşk, İst.: İmbat, 1971

·         Senin İçin Ey Demokrasi, İst.: Çağdaş, 1976

·         Etiler Mektupları, İst.: Tekin, 1982

·         Niçin Af, 1989

·         Şiddet Ruhu, Ank.: Bilgi, 1990

·         Ulus Olmak, İst.: Çağ, 1995

Senaryo:

·         Bağımsızlık ya da Ölüm, 1990

Günce:

·         Yeşil Bir At Sırtında, İst.: Can, 1990

Uyarlama:

·         Çalıkuşu, (oyun) İst.: İnkılâp ve Aka, 1963

İnceleme:

·         Muzaffer Tayyip Uslu: Şiirleri, Yazıları ve Kendisi İçin Yazılanlar, 1956

·         Guillaume Apollinaire: Yaşamı, Sanatı ve Şiirleri, 1986

Çeviri:

·         Yedi Efsane (G. Keller; D. Güney ile), 1946

·         Meşe Ağaçlı Köşk (T. Storm; D. Güney ile), 1946

·         Memleket Özlemi (L. Hughes), 1961

·         Altın Araba (M. Prosper), 1963

·         Şiirler (G. Apollinaire), İst., 1965

KAYNAKÇA: S. Taş, Necati Cumalı ve Oyunları; Nebioğlu, 181; Necatigil, İsimler, 107-108; Alangu, Hikâye ve Roman, III, 829; A. Kabaklı, IV, 129; Kaplan, Cumhuriyet, 207; N. Ç. Berksoy, “Cumalı, Necati”, TDEA, II, 88; Ş. Aktaş, “Necati Cumalı”, Türk Dili Dergisi (Ekim 1989), s. 197; Kurdakul, Sözlük (1999), 193-195; Özgüç, I, 219-220; II, 221-223.