Yaşar Nabi Nayır Kimdir? Hayatı, Edebi Kişiliği ve Eserleri

 

Yaşar Nabi Nayır

      Yaşar Nabi Nayır Kimdir?

Yaşar Nabi Nayır (25 Aralık 1908, Üsküp – 15 Mart 1981, İstanbul), Türk edebiyatının yalnızca önemli bir şairi ya da yazarı değil; aynı zamanda Cumhuriyet döneminin en etkili yayıncılarından, çevirmenlerinden ve kültür insanlarından biridir. Yedi Meşale topluluğunun kurucuları arasında yer alan Nayır, 1933 yılında kurduğu Varlık Dergisi ve daha sonra hayata geçirdiği Varlık Yayınevi ile onlarca yıl boyunca Türk edebiyatının yönünü belirleyen isimlerden biri olmuştur.

Onun edebiyattaki asıl mirası, yazdığı eserlerin ötesinde kurduğu kültür ortamıdır. Nice şair ve yazarın ilk metinlerini yayımlayan, dünya edebiyatını Türk okuruyla buluşturan ve edebiyatın kuşaktan kuşağa aktarılmasını sağlayan Yaşar Nabi Nayır, Cumhuriyet kültür hayatının en güçlü yapı taşlarından biri olarak kabul edilir.

Yaşar Nabi Nayır'ın Hayatı

Yaşar Nabi Nayır, 25 Aralık 1908'de Üsküp'te dünyaya geldi. Babası memur Nabi Bey, annesi ise Nigâr Hanımdır. Yazı hayatında zaman zaman Muammer Nadi ve Muzaffer Reşit imzalarını da kullandı.

Çocukluk yılları, Balkan coğrafyasının büyük sarsıntıları içinde geçti. Balkan Savaşı'nın başlamasıyla annesiyle birlikte İstanbul'a gelmek zorunda kaldı ve burada Kadıköy Osman Gazi İlkokulu'nda öğrenim gördü. Savaş sonrasında yeniden Üsküp'e dönerek eğitimini Fransız Mektebi'nde sürdürdü. Bu erken yaşta yaşadığı göç ve yer değiştirme deneyimleri, farklı kültürlerle temasını artırırken ilerleyen yıllarda dünya edebiyatına duyacağı ilginin de zeminini hazırladı.

1924 yılında ailesiyle birlikte kesin olarak İstanbul'a yerleşti. Galatasaray Lisesi Ticaret ve Bankacılık Bölümü'nden 1929 yılında mezun oldu. Mezuniyetinin ardından bir süre Ziraat Bankası ve Merkez Bankası'nda görev yaptı. Ancak onun asıl tutkusu büro hayatı değil, edebiyattı. Bu nedenle kısa süre sonra bankacılığı bırakarak kültür ve basın dünyasına yöneldi.

1934-1940 yılları arasında Hâkimiyet-i Milliye (Ulus) gazetesinde gazetecilik yaptı. Daha sonra Türk Dil Kurumu'nda (1940-1943) ve Millî Eğitim Bakanlığı Tercüme Bürosu'nda (1943-1946) çevirmen olarak çalıştı.

Bu görevler yalnızca mesleki bir geçim kaynağı olmadı; aynı zamanda onun dünya edebiyatını yakından izlemesine ve çeviri kültürünün gelişmesine önemli katkılar sunmasına imkân verdi.

Varlık Dergisi'nin Doğuşu

Yaşar Nabi Nayır'ın hayatındaki en önemli dönüm noktası, 15 Temmuz 1933'te Ankara'da Varlık Dergisi'ni yayımlamaya başlamasıdır. Cumhuriyet'in genç kuşağı için yeni bir edebiyat anlayışını temsil eden dergi, kısa sürede ülkenin en saygın kültür yayınlarından biri hâline geldi.

1946 yılında dergiyi İstanbul'a taşıdı ve aynı yıl Varlık Yayınevi'ni kurdu. Böylece yalnızca süreli yayıncılık yapmakla kalmadı; Türk edebiyatının klasikleşecek pek çok eserini de okurla buluşturdu. Bunun yanında yalnızca çağdaş dünya edebiyatı örneklerine yer veren Cep Dergisi'ni (Kasım 1966-Mart 1969 arasında 29 sayı) ve uzun yıllar başvuru kaynağı olarak kullanılan Varlık Yıllığı'nı yayımladı.

Ayrıca bir dönem PEN Yazarlar Derneği Başkanlığı görevini de yürüttü.

Ölümü

Evli ve iki çocuk babası olan Yaşar Nabi Nayır, 15 Mart 1981'de, mide kanaması nedeniyle kaldırıldığı Şişli Etfal Hastanesi'nde yaşamını yitirdi. Zincirlikuyu Mezarlığı'na defnedildi.

Onun ardından oluşan boşluk yalnızca bir yayıncının kaybı değildi; Cumhuriyet edebiyatının en güçlü kültür kurumlarından birinin kurucusuna duyulan büyük bir vefaydı. Bu vefanın simgesi olarak 1982 yılından itibaren Varlık Dergisi tarafından "Yaşar Nabi Nayır Edebiyat Ödülü" verilmeye başlanmıştır.

Yaşar Nabi Nayır'ın Edebi Kişiliği

Yaşar Nabi Nayır'ın ilk şiiri 1926 yılında Servet-i Fünun dergisinde yayımlandı. Ardından Meşale, Yeni Kitap, Hayat, Muhit, Ülkü, Çığır ve daha sonra kendi kurduğu Varlık dergisinde şiir, deneme ve çevirileriyle edebiyat çevrelerinde tanınmaya başladı.

Cumhuriyet'in ilk kuşak edebiyatçıları arasında yer alan Nayır, altı arkadaşıyla birlikte oluşturduğu Yedi Meşale topluluğunun kurucu isimlerinden biri oldu. Ziya Osman, CevdetKudret, Sabri Esat, Muammer Lütfi, Vasfi Mahir ve Kenan Hulusi ile birlikte yayımladıkları Yedi Meşale (1928), genç Cumhuriyet şiirinin dikkat çeken ortak bildirilerinden biri sayılır.

Fransız sembolizminin etkisi altında kaleme aldığı ilk dönem şiirlerinde bireysel duygular, izlenimler ve iç dünyaya dönük anlatımlar öne çıkar. Şair Cemal Süreya, Yaşar Nabi Nayır'ın şiiri için onun "düşünce şiiri ile izlenimci şiir arasında kararsız kaldığını" belirtir. Bu değerlendirme, Nayır'ın şiir anlayışındaki geçiş dönemini anlamak bakımından önemli görülür.

Ancak Yaşar Nabi, zamanla şiiri ikinci plana bırakarak edebiyatın başka alanlarına yöneldi. Kahramanlar ve Onar Mısra adlı şiir kitaplarının ardından roman, öykü ve tiyatro eserleri kaleme aldı; daha sonra ise inceleme ve araştırma yazılarıyla kültür hayatında daha etkin bir rol üstlendi.

Türk Edebiyatına Bıraktığı En Büyük Miras

Yaşar Nabi Nayır'ın edebiyattaki gerçek etkisi, kendi eserlerinden çok kurduğu yayıncılık anlayışıyla ortaya çıktı. 1933'ten itibaren kesintisiz yayımlanan Varlık Dergisi, yalnızca bir edebiyat dergisi olmadı; Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatının belleğine dönüştü.

Garip hareketinin yükselişinden Köy Edebiyatı tartışmalarına kadar pek çok önemli edebî gelişme, Varlık'ın sayfalarında karşılık buldu. Bugün Türk edebiyatının önde gelen pek çok şair ve yazarı ilk ürünlerini bu dergide yayımlama fırsatı yakaladı.

Bunun yanında Varlık Yayınevi aracılığıyla yayımlanan bini aşkın kitap, çağdaş Türk edebiyatının gelişiminde belirleyici bir rol oynadı. Dünya edebiyatından yapılan çeviriler, genç yazarların ilk eserleri ve kültür yayınları sayesinde Varlık, yalnızca bir yayınevi değil; bir okul işlevi gördü.

Yaşar Nabi Nayır, kendi kuşağının başarılı bir şairi olmanın ötesinde, kendisinden sonra gelecek kuşakların sesini duyurabilecekleri bir kapı araladı. Onun en büyük başarısı, yalnızca eser üretmek değil; edebiyatın sürekliliğini sağlayacak kurumlar inşa etmek oldu.

Yaşar Nabi Nayır'ın Edebiyat Tarihindeki Yeri

Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatında Yaşar Nabi Nayır denildiğinde akla ilk olarak Varlık Dergisi gelir. Ancak onu yalnızca bir dergi kurucusu olarak tanımlamak eksik kalır. O; şair, yazar, çevirmen ve yayıncı kimliklerini aynı potada birleştirerek Türk kültür hayatının gelişmesine uzun yıllar yön vermiş; genç yetenekleri destekleyen, dünya edebiyatını Türkçeye kazandıran ve edebiyat ortamının kurumsallaşmasına öncülük eden bir kültür insanı olarak iz bırakmıştır.

Bugün Yaşar Nabi Nayır'ın adı, yalnızca kendi eserleriyle değil; yetişmesine katkı sunduğu sayısız şair, yazar ve çevirmenin başarılarında yaşamaya devam etmektedir. Bu yönüyle o, Cumhuriyet edebiyatının görünmeyen ama en sağlam sütunlarından biridir.

Yaşar Nabi Nayır’ın Ödülleri

·         1979 Kültür Bakanlığı Büyük Ödülü

Yaşar Nabi Nayır’ın Eserleri

Şiir:

·         Yedi Meşale, (ortak kitap) İst.: Ahmet Halit, 1928

·         Kahramanlar, İst.: Ahmet Halit, 1929

·         Onar Mısra, İst.: Ahmet Halit, 1932

·         Kahramanlar, (Onar Mısra ve Mesafeler’le birlikte) İst.: Varlık, 1970

Roman:

·         Bir Kadın Söylüyor, (büyük hikâye) İst.: Ahmet Halit Kitabevi, 1931

·         Âdem ve Havva, İst.: Ahmet Halit, 1932

Öykü:

·         Bu da Bir Hikâyedir, Ank.: Ulus B., 1935

·         Sevi Çıkmazı, 1935

Oyun:

·         Mete, (manzum) İst.: Ahmet Halit, 1933

·         İnkılâp Çocukları, (manzum) İst.: Hakimiyeti Milliye Mtb., 1933

·         Beş Devir, (manzum) Ank.: Varlık, 1933

·         Köyün Namusu, Ank.: Varlık, 1933

·         Radyofonik Öyküler, (radyo oyunları) İst.: Varlık, 1979

Çocuk Kitabı:

·         Kahraman İzciler, (M. Reşit imzasıyla) İst.: Varlık, 1949

Sözlük:

·         Kılavuz Sözlük/Osmanlıca-Türkçe, Türkçe-Osmanlıca, İst.: Varlık, 1961

Makale-İnceleme:

·         Balkanlar ve Türklük, Ank.: Ulus B., 1936

·         Edebiyatımızın Bugünkü Meseleleri, İst.: Kanaat, 1937

·         Nereye Gidiyoruz, İst.: Varlık, 1948

·         Yıllar Boyunca (Edebiyatımız Üzerine Düşünceler), İst.: Varlık, 1959

·         Atatürkçülük Nedir, İst.: Varlık, 1963

·         Atatürk Yolu, İst.: Varlık, 1966

·         Yıllar Boyunca Edebiyat Dünyamız, İst.: Varlık, 1971

·         Yıllar Boyunca Değişen Dünyamız: Balkanlar ve Türklük, İst.: Varlık, 1973

·         Çağımıza Ters Düşenler, İst.: Varlık, 1975

Biyografi:

·         Ahmet Haşim, İst.: Varlık, 1952

·         Ömer Seyfettin, İst.: Varlık, 1952

·         Tevfik Fikret, İst.: Varlık, 1952

·         Homeros, İst.: Varlık, 1953

·         Molière, İst.: Varlık, 1953

Derleme:

·         Genç Neslin En Güzel Hikâyeleri, İst.: Kanaat, 1937

·         Dünyanın En Güzel Hikâyeleri, İst.: Varlık, 1947

·         Türk Yenilik Şiiri Antolojisi, (Tanzimat’tan Cumhuriyet’e kadar) İst.: Varlık, 1947

·         Dünyanın En Güzel Büyük Hikâyeleri, İst.: Varlık, 1948

·         Yeni Türk Hikâyeleri I, İst.: Varlık, 1948

·         Dünyanın En Güzel Fıkraları, (M. Reşit imzasıyla) İst.: Varlık, 1949

·         En Güzel Türk Fıkraları, İst.: Varlık, 1949

·         Seçme Yazılar, İst.: Varlık, 1949

·         Fransız Hikâyeleri Antolojisi, İst.: Varlık, 1949

·         Yeni Şiirler 1949, İst.: Varlık, 1949

·         Yeni Hikâyeler 1949, İst.: Varlık, 1949

·         Yeni Şiirler 1950, İst.: Varlık, 1950

·         Yeni Hikâyeler 1950, İst.: Varlık, 1950

·         Atatürk Şiirleri Antolojisi, (M. Reşit) İst.: Varlık, 1950

·         Türk Nesir Antolojisi, (M. Reşit imzasıyla) İst.: Varlık, 1952

·         En Güzel Türk Hikâyeleri, İst.: Varlık, 1954

·         Vatan Şiirleri Antolojisi, İst.: Varlık, 1954

·         Seçilmiş Çocuk Şiirleri, İst.: Varlık, 1958

·         Divan Şiiri Antolojisi, (M. Reşit imzasıyla, N. Ocaklı ile) İst.: Varlık, 1958

·         Başlangıcından Bugüne Türk Hikâye Antolojisi, (M. Baydar, M. S. Arısoy ile) İst.: Varlık, 1967

·         Başlangıcından Bugüne Türk Şiiri, İst.: Varlık, 1968

·         Macar Hikâyeleri Antolojisi, İst.: Varlık, 1970

·         Atatürk Diyor ki, İst.: Varlık, 1970

·         Dost Mektuplar, İst.: Varlık, 1972

·         Günümüz Dünya Hikâyeleri, İst.: Varlık, 1976

·         Günümüz Dünya Şiiri, İst.: Varlık, 1977

·         Günümüz Türk Hikâyeleri, İst.: Varlık, 1977

·         Tanzimattan Günümüze Türk Hikâye Antolojisi, (K. Ertop ile) İst.: Varlık, 1982

Çeviri:

·         Monna Vanna (M. Maeterlinck), İst.: Büyük Kitaplar, 1930

·         Odise (Homeros), İst.: Büyük Kitaplar, 1931

·         Kolonel Şaber (Balzac), İst.: Kanaat, 1938 (Albay Chabert, Ank.: MEB, 1944)

·         Kira Kiralina (P. Istrati), İst.: Remzi, 1939

·         Angel Dayı (P. Istrati), İst.: Remzi, 1940

·         Bir Zamane Çocuğunun İtirafları (A. de Musset), İst.: Remzi, 1941

·         Akdeniz (P. Istrati), İst.: Remzi, 1942

·         Baragan’ın Dikenleri (P. Istrati), İst.: Remzi, 1943

·         Hikâyeler (A. de Musset), Ank.: MEB, 1943

·         Özdeyişler (La Rochefoucauld), Ank.: MEB, 1943

·         Colomba (P. Mérimée), Ank.: MEB, 1944

·         Âfaktaki Ruhlar (P. Mérimée), Ank.: MEB, 1944

·         Ummadık Taş Baş Yarar (A. de Musset), Ank.: MEB, 1944

·         Cormosine (A. de Musset), Ank.: MEB, 1944

·         Carmen (P. Mérimée), Ank.: MEB, 1945

·         Cimri (Molière), Ank.: MEB, 1945

·         Ariane’la Mavi Sakal (M. Maeterlinck), Ank.: MEB, 1945

·         Hikâyeler (P. Mérimée), Ank.: MEB, 1945

·         Minka Abla (P. Istrati), İst.: Remzi, 1945

·         Mezar Ötesinden Hatıralar (Chateaubriand), Ank.: MEB, 1946

·         Zadig ve Başka Hikâyeler (Voltaire), Ank.: MEB, 1946

·         İsviçreli Robenson (J. R. Wyss), İst.: Varlık, 1946

·         İradesiz Adam, Noel Ağacı ve Düğün (Dostoyevski; E. Güney ile), Ank.: MEB, 1946

·         Kodin (P. Istrati), İst.: Varlık, 1946

·         Münasebetsizler (Molière), Ank.: MEB, 1946

·         Yalnız Değiliz (J. Hilton), İst.: Varlık, 1948

·         Sokak Kızı (P. Istrati), İst.: Varlık, 1948

·         Arkadaş Mihail (P. Istrati), İst.: Varlık, 1949

·         Hayat Yollarında (P. Istrati), İst.: Varlık, 1950

·         Sönmüş Hayaller (Balzac), 2 c., Ank.: MEB, 1949, 1951

·         Din Ticareti (E. Caldwell), İst.: Varlık, 1950

·         Can Pazarı (C. Malaparte), İst.: Varlık, 1950

·         Bir Garip Adam (E. Caldwell), İst.: Varlık, 1951

·         Mesut Olmak Sanatı (Alain), İst.: Varlık, 1951

·         Uşak (P. Istrati), İst.: Varlık, 1951

·         Temmuz Vakası (E. Caldwell), İst.: Varlık, 1951

·         İş Bulma İdarehanesi (P. Istrati), İst.: Varlık, 1952

·         Cennet Çayırları (J. Steinbeck), İst.: Varlık, 1952

·         Aldatan Işık (P. Istrati), İst.: Varlık, 1952

·         Roman Sanatı (K. Haedens), İst.: Varlık, 1953

·         Pinokyo (C. Collodi), İst.: Varlık, 1953

·         Perlmutter Ailesi (P. Istrati), İst.: Varlık, 1953

·         Beyaz Geceler ve Bir Yufka Yürekli (Dostoyevski; N. Y. Taluy ile), İst.: Varlık, 1953

·          Üçüncü Adam (G. Green), İst.: Varlık, 1953

·         Sünger Avcısı (P. Istrati), İst.: Varlık, 1953

·         Andersen Masalları (H. C. Andersen; T. Yücel ile), İst.: Varlık, 1954

·         Define Adası (R. L. Stevenson), İst.: Varlık, 1956

·         Bir Garip Zenci (E. Caldwell), İst.: Varlık, 1975.

KAYNAKÇA: Yazar, 455-470; Necatigil, İsimler, 165-266; Nebioğlu, 450; Acaroğlu, 191-194; Seyda, 350-362; Karaalioğlu, 382-383; Kurdakul, Sözlük, 440; Özkırımlı, TEA, III, 892-893; “Nayır, Yaşar Nabi”, TDEA, VI, 534-535; D. Hızlan, “Yaşar Nabi Nayır’ın Ardından”, Gösteri, S. 5 (Nisan 1981); Yaşar Nabi’ye Saygı, İst., 1982; C. Süreya, “Yaşar Nabi Nayır”, Şapkam Dolu Çiçekle, İst., 1985 (2. bas.), s. 139-144; Artan, 28.