Özdemir Asaf Kimdir? Hayatı, Edebi Kişiliği ve Eserleri

Özdemir Asaf

     Özdemir Asaf Kimdir?

Cumhuriyet dönemi Türk şiirinde kalıplaşmış edebi akımların dışına çıkarak, az sözle derin anlamlar damıtan, tamamen kendine özgü bir dil ve düşünce evreni kurmuş öncü bir şair, yayıncı ve kelime işçisidir. Yaşamı boyunca matbaacılık, çevirmenlik ve bağımsız yayıncılık yaparak kelimelerin somut dünyasıyla iç içe yaşayan Asaf; şiirlerinde insan, toplum ve özellikle "ikinci kişi" arasındaki bağları ironik, çelişkili ve keskin bir mantık süzgecinden geçirerek soyut bir felsefe planına yükseltmiştir. İkili ve dörtlü dizelerin yoğun anlatımından modern özdeyişlere, ömrünün son döneminde ise geleneksel halk ve divan şiiri formlarını çağdaş bir içerikle harmanlamaya uzanan geniş bir edebi yelpaze sunan usta sanatçı, bireyin içsel yalnızlığını ve özneler arası ilişkileri evrensel boyutta işleyerek Türk edebiyat tarihinin en şahsiyetli köşelerinden biri olmayı başarmıştır.

Özdemir Asaf’ın Hayatı

Çağını Kelimelerle Damıtan Bir Usta: Özdemir Asaf ve İnsan Kalma Mücadelesi

Cumhuriyet dönemi Türk şiirinin en kendine özgü seslerinden biri olan Özdemir Asaf (asıl adıyla Halit Özdemir Arun), 11 Haziran 1923’te Ankara’da dünyaya gözlerini açtı. Hamdiye Hanım ile Şûra-yı Devlet (Danıştay) üyesi Mehmet Asaf Bey’in oğlu olan şair, köklü bir bürokratik ve entelektüel iklimin içine doğmuştu. Ancak onun yolu, babasından miras kalan o asil adı, Türk edebiyatının hafızasına kazınacak bir imgeye dönüştürmek olacaktı.

İlk ve orta öğrenimini İstanbul’un köklü çınarı Galatasaray Lisesi’nde sürdüren Asaf, lise son sınıfta Kabataş Lisesi’ne geçerek 1942 yılında buradan mezun oldu. İçindeki entelektüel arayış onu İstanbul Üniversitesi Hukuk ve İktisat fakültelerine, ardından Gazetecilik Enstitüsü’ne sürüklese de, akademik kalıplar bu taşkın ruhu zapt etmeye yetmedi; 1947 yılında yükseköğrenimini yarıda bıraktı.

Yaşamı ve Kelimeleri Basan Bir Kalp: Matbaacı ve Yayıncı Asaf

Öğrenim hayatından sonra bir süre sigortacılık gibi rasyonel bir alanda çalışan Özdemir Asaf, dil işçiliğine olan yatkınlığını Zaman ve Tanin gazetelerinde çevirmenlik yaparak gösterdi. Ancak onun asıl tutkusu, kelimelerin somut olarak hayat bulduğu o kurşun kokulu matbaa dünyasıydı.

1950 yılında Sanat Basımevi’ni kurarak matbaacılık hayatına atıldı. Bu hamle, onun edebiyat dünyasında kendi bağımsızlığını ilan etmesinin ilk adımıydı. Yaşamının ilerleyen dönemlerinde kitapçılık ve meyhanecilik gibi insanla doğrudan temas kurduğu işler yaptı; ardından edebiyat ortamına yön veren Yuvarlak Masa Yayınları’nı kurarak ömrünün sonuna kadar bağımsız yayıncılık idealini sürdürdü.

Fotoğraf sanatçısı Yıldız Arun ile evli olan ve üç çocuk babası olan şair, takvimler 28 Ocak 1981’i gösterdiğinde, İstanbul’da yakalandığı karaciğer kanseri nedeniyle aramızdan ayrıldı. Fakat arkasında, zamanın eskitemediği sarsıcı bir külliyat bıraktı.

Özdemir Asaf’ın Edebi Kişiliği

"İkinci Kişi" Problemi ve Yoğunlaşan Dizeler

Özdemir Asaf’ın şiir serüveni 1940 yılında Servetifünun-Uyanış dergisinde çıkan ilk şiiriyle başladı. Ardından dönemin edebi nabzını tutan Büyük Doğu, Varlık, Kaynak, Edebiyat Dünyası, Yeditepe, Dost ve Türk Dili gibi onlarca prestijli dergide imzası göründü. İlk dönemlerinde Yedigün dergisinde Özdemir Özdem müstear adını kullandıysa da, kısa sürede kendi özgün ses perdesine ulaştı.

1950’li yıllar Türk şiirinin ortak biçim arayışlarıyla çalkalanırken, Özdemir Asaf bu akıntılardan bağımsız, tamamen kendine has özel bir dil inşa etti. Büyük eleştirmen Atilla Özkırımlı onun bu duruşunu şu sözlerle özetler:

"Kendisiyle insanlar ve dış dünya arasındaki bağlantılar üzerine kurduğu, düşüncenin temel alındığı, yoğun bir kendine özgülük taşıyan şiirleriyle tanındı."

Az Sözle Çok Dünya: İkilikler ve Dörtlükler

İlk şiir kitabı Dünya Kaçtı Gözüme’de 1952 sonrası yönelimlerini toplayan şair, edebiyat tarihçisi Behçet Necatigil’in tespitiyle; şiirdeki "ikinci kişi" problemini, kendisiyle öteki arasındaki bağları soyutlaştırarak bir düşünme planına yükseltti.

Bunu yaparken mısra sayısını en aza indirdi. Çelişkili, ironik ve oyunlu bir mantık düzeniyle kurduğu ikili ve dörtlü dizelerinde şunları işledi:

• İnsan ve Toplum İlişkileri: Bireyin kalabalıklar içindeki sıkışmışlığını yergisel bir dille ele aldı.
• Duygu Yoğunluğu: Sevgi, ayrılık ve ölüm gibi kadim temaları basitleştirmeden, aksine derinleştirerek sundu.
• Özneler Arası Aşk: Sen Sen Sen kitabında aşkı klişe sözlerle yüceltmek yerine, iki bireyin birbirinde derinlemesine yaşaması olarak resmetti.

Formların Ötesinde Bir Yolculuk: Özdeyişlerden Divan Esintilerine

İkinci Yeni akımının güçlendiği yıllarda yayımlanan Bir Kapı Önünde kitabında, Necatigil ve Edip Cansever’in deyiş özelliklerini andıran, biçimsel olarak daha geniş soluklu denemelere girişti. Bu arayış, onun yaşam felsefesini düzyazı formunda sunduğu Yuvarlağın Köşeleri’nin de ön hazırlığıydı.

Asaf, Yuvarlağın Köşeleri’nde ahlak, mantık ve sağduyu ekseninde seçenekleri sıralayıp birini olumlayıp diğerini çürüterek sarsıcı özdeyişler üretti. Bir sonraki adımı olan Yumuşaklıklar Değil kitabında ise bu düzyazı özdeyişleri, adeta geometrik bir titizlikle dikdörtgen çerçevelere yerleştirilmiş dörtlükler hâline getirdi. Nasılsın’da ise tam bir ahlak filozofu kimliğiyle, zekice mantık oyunlarıyla okuru kendi gerçeğiyle yüzleştirdi.

Doruk Noktası: Gelenekle Modernin Buluşması

Şairin içerik ve biçimi ilmek ilmek işleyerek ulaştığı çok yönlü yapı, Çiçekleri Yemeyin kitabında doruk noktasına ulaştı. Bu dönemde modern çizgisinin içine şaşırtıcı unsurlar dahil oldu:

• Geleneksel Formlar: Halk şiirinin koşma türü ve divan şiirinin kaside ile gazel formları modern bir içerikle yeniden üretildi.
• Tasavvufi Derinlik: Tekke şiirinin özünden ve tasavvuf felsefesinden geniş ölçüde yararlandı.
• Taşlama ve Hiciv: Şair Eşref ve Neyzen Tevfik’in ruhunu yaşatan keskin yergiler kaleme aldı.

Bu olgunluk dönemi ve hece ölçüsünü modern bir özle birleştirdiği çizgisi, Yalnızlık Paylaşılmaz kitabında da sürdü.

Zamansız Bir Miras

Özdemir Asaf’ın ömrü yetmediği için yayımlayamadığı şiirleri, vefatının ardından edebi bir vasiyet gibi Benden Sonra Mutluluk adıyla okurla buluştu. Şairin tüm şiir mirası daha sonra Bir Kapı Önünde ve Yalnızlık Paylaşılmaz başlıkları altında iki büyük ciltte toplandı.

Onun evrensel dili erken dönemde dünya edebiyatının da dikkatini çekmişti. Değerli çevirmen Yıldız Moran tarafından İngilizceye kazandırılan 92 şiiri, henüz şair hayattayken, 1964 yılında Sanat Basımevi tarafından To Go To adıyla yayımlanarak dünya kütüphanelerindeki yerini aldı.

Özdemir Asaf, kelimelerin köşelerini yuvarlamayan, aksine o köşelerden insanlığa keskin aynalar tutan bir kelime sarrafı olarak edebiyat tarihimizdeki asil yerini korumaktadır.

Özdemir Asaf’ın Eserleri

Şiir:

·         Dünya Kaçtı Gözüme, İst.: Yuvarlak Masa, 1955

·         Sen Sen Sen, İst.: Yuvarlak Masa, 1956

·         Bir Kapı Önünde, İst.: Yuvarlak Masa, 1957

·         Yuvarlağın Köşeleri, (özdeyişler-etika) İst.: Yuvarlak Masa, 1961

·         Yumuşaklıklar Değil, İst.: Yuvarlak Masa, 1962

·         Nasılsın, İst.: Yuvarlak Masa, 1970

·         Çiçekleri Yemeyin, İst.: Bilgi, 1975

·         Yalnızlık Paylaşılmaz, İst.:, Bilgi, 1978

·         Bir Kapı Önünde, İst.: Adam, 1982

·         Benden Sonra Mutluluk, İst.: Adam, 1984

·         Seçme Şiirler, İst.: Adam, 1997

·         Çiçek Senfonisi, (Toplu Şiirler) İst.: YKY, 2009

Deneme:

·         Kırılmadık Bir Şey Kalmadı, İst.: YKY, 2009

Öykü:

·         Dün Yağmur Yağacak, İst.: Adam, 1987.

Çeviri:

·         Reading Zindanı Balladı (O. Wilde), 1968

KAYNAKÇA: Necatigil, İsimler, 294-295; Nebioğlu, 80; Kurdakul, Sözlük, 488; A. Çalışlar, Türk ve Dünya Edebiyatçıları Ansiklopedisi, c. III, s. 304; Özkırımlı, TEA, IV, 965; “Arun, Halit Özdemir”, TDEA, I, 165; Karaalioğu, 431-432; O Akbal, Şair Dostlarım, İst., 1964, s. 69-75; ay, “Özdemir Asaf ile Geçen Zaman”, Gösteri, S. 4 (Mart 1981); Ü. Tekinalp, Yeni Türk Şiiri Antolojisi, İst., 1957, s. 31-36; Kurdakul, Cumhuriyet, I, 288-290.